KIWON LAFIYA DA CUTUTTUKA A MAHANGAR ILIMIN KIMIYYAR ZAMANTAKEWA (SOCIOLOGY) 2

(Ci gaba daga makon da ya gabata)…
Ba a qarin haske dangane da bambancin alamomin cuta da bayyanarta kawai zan tsaya ba, akwai kuma wani qarin bayanin dangane da cuta, ciwo, da kuma rashin lafiya. Wadannan abubuwa guda uku bayaninsu shi ne ke kan gaba wurin bayyana bambancin da ke tsakanin kiwon lafiya da kuma sabon bangaren ilimi na ‘Medical Sociology’.

Idan a ka yi maganan Cuta (disease), a na nufin wani abu wanda ya sabbabawa gangan jiki ko wani bangare na jikin mutum sauyawa daga yanayin da ya kamata ya kasance na qoshin lafiya. A na gane cuta ne ta hanyar alamomin cuta ko kuma bayyanar cutan.

Ciwo kuwa ya na nufin wani hali da mutum zai tsinci kanshi na jin ba dai dai ba a jikinshi ko wani bangare na jikin nashi. Ciwo kan fara daga yanayin yadda mutum ke jin zafi, damuwa, da kuma rashin sakewa a al’amuransa na rayuwa. Babban bambanci a tsakanin cuta da ciwo, shi ne ita cuta ta kan bayyana kowa ya iya ganin alamominta ko bayyanarta a jikin mutum, idan an ga me fama da wata cuta a na iya cewa wancan cuta kaza c eke damunsa, saboda ga alamominta nan a tattare da shi. A yayin da Ciwo kuma wanda ke fama da ciwon ne kaDai ke jin raDaDin abin da ke damunsa. Ba dole ba ne sai ya zama ciwon ya bayyana ko an iya ganin alamominsa. Matuqar mutum zai riqa jin wani bangare na damunsa, shi kenan ya zama wanda ke fama da ciwo. Haka kuma don akwai cuta a tattare da mutum ba ya nufin mutumin nan na fama da ciwo ba ne.

Misali a nan, za a iya samun mutum da cutar qanjamau, zai yiwu alamomin cutar su bayyana na cewa ya na da cutar bayan an yi gwajin asibiti. Amma shi wannan mai cutar qanjamau ba ya jin wani ciwo a jikinsa, garau ya ke jinsa ba tare da wani raDaDi ba. Irin wannan ya na nuna cewa mutumin mai cutar qanjamau ya na fama da cuta ne ba ciwo ba. har sai zuwa lokacin da wannan cuta ta yi qamari tukunna, sannan ne mutumin zai tashi daga mai fama da cuta zuwa wanda ke da ciwo.

Haka nan a daya bangaren, za a iya samun mutum ya na fama da ciwo amma kuma babu wata cuta a jikinsa, ya na yiwuwa sosai ma. Sai ka ga an je asibiti an yi ta gwaje gwajen neman cutar da ke sa mutum jin ciwo a wani bangare na jikinsa amma a rasa samunta. Mutanen da ke fama da ciwon ‘Myalgic Encephalomyelitis’ sun a jin zafin ciwon, amma idan an gwada ba a ganinsu da wata cuta a tattare da su.

Bayan bayanin bambance bambance da ke tsakanin cuta da ciwo, akwai kuma bambanci tsakanin waDannan abubuwa biyu da RASHIN LAFIYA. Rashin lafiya ba kawai ya na nufin kasantuwar cuta ko fama da ciwo ba ne, haDakar duka biyun ne ke samar da rashin lafiya. Rashin lafiya ya na nufin wani yanayi da mutum zai tsinci kanshi a wani yanayi wanda ba zai iya gudanar da al’amuran rayuwarshi kamar yadda ya saba gudanar da su ba sakamakon wata cuta ko ciwon da yak e fama da shi.

Bambanci a tsakanin ciwo da rashin lafiya shi ne yanayin yadda al’amarin ya yi qamari. A yayin da mutum ke fama da ciwo shi kaDai abin ya shafa, saboda ya na iya fita kasuwa ko zuwa wasu uzurorinshi. Amma idan mutum na fama da rashin lafiya, hakan na iya shafar mutanen da ya ke rayuwa tare da su. Ba zai iya zuwa kasuwa ba, ba zai iya ci gaba da gudanar da al’amuransa na yau da kullum ba.

Sakamakon rashin lafiya na taba mu’amala a tsakanin wanda ba shi da lafiyan da sauran al’umma ne masana ilimin kimiyyar zamantakewa su ka mayar da hankali a kan kiwon lafiya da cututtuka. Saboda idan za a zura ido wata annobar cuta ta shigo ta addabi al’umma, zai zama yanayin tafiyar da al’amura sun samu matsala, ba kamar yadda a ka saba tafiyar da su ba.

Kamar yadda ya ke a ilimin na kimiyyar zamantakewa da sanin halayyar jama’a (Sociology), akwai mabambanta nazarori dangane da yadda mabambantan bangarori su ke kallon rayuwar zamantakewa. wadannan bangarori sun kasu gida uku, akwai; bangaren ‘Functionalism’, ‘Conflict’ da kuma ‘Symbolic Interactionism’.

Nazarin bangaren ‘Functionalism’ shi ne ya fara bayyana a ilimin, haka kuma shi ne ya fara yin nazarin kiwon lafiya da cututtuka. Wannan bangare ne wanda ke bayanin yanayin yadda gabadaya al’umma ke gudanarwa, ta yadda kowanne bangare na al’umma zai riqa bayar da nashi gudummawan domin a kai ga nasara, ba tare da wata tangarda ba. Alal misali, bangaren al’adu zai riqa gudanar da aikinshi na tabbatar da ci gaban al’ada da wanzuwarta, bangaren addini kuma zai riqa hada kan mabiya domin qarfafa imaninsu, bangaren tattalin arziki kuma domin samarwa al’umma da abin masarufi, haka nan sauran bangarorin, irinsu gidan sojoji, iyali, makarantu da sauransu.

A sakamakon wannan tushe na bangaren ‘Functionalism’ ne ya sa nazarinsu ke kallon kowanne mutum a matsayin mai amfani a cikin al’umma, kuma wanda a ke buqatar gudummawarsa domin al’umma ta ci gaba da gudanarwa yadda ya kamata. Idan mutum ya kasance ba shi da lafiya, za ta yiwu magidanci ne, kuma ma’aikaci a wata ma’aikata. Idan rashin lafiyan ya kwantar da shi, ba zai yiwu ya iya fita zuwa ma’aikatarsu ba, hakan na nufin kenan babu wanda zai nemowa Iyalin gidansa abin da za su ci. A dalilin haka wannan nazarin ya ke ganin cewa dole ne a Dauki mataki a kan al’amarin rashin lafiya.

A qoqarin ganin ya samar da wani nazari mai amfani, masani Talcott Parsons ya samar da wani nazari wanda ya kira da ‘Sick – Role’, wanda shi ne nazari mafi amsuwa a ilimin kimiyyar zamantakewa bangaren kiwon lafiya da cututtuka ‘Medical Sociology’. A nazarin Talcott Parsons, rashin lafiya wani abu ne wanda ba a so, wanda ya saba da qa’idar al’umma, ta yadda mutanen da su ke fama da rashin lafiyan za su riqa aikata wasu Dabi’un da su ka saba.

Duk da cewa Talcott Parsons ya gina nazarinshi ne ta hanyar dubi ga al’umman Yammacin Turai, amma za mu iya ganin amfanin wannan nazari na ‘Sick Role’ a al’ummunmu da ba chan din ba. ya kasa nazarin gida hudu, sannan hudun sai ya raba su gida biyu. Biyun farko ya yi bayani dangane da ‘yancin da mara lafiya ke da shi, biyun qarshe kuma ya yi bayanin nauyin da ya hau kan mara lafiya. Mu hadu mako mai zuwa.

KIWON LAFIYA DA CUTUTTUKA A MAHANGAR ILIMIN ZAMANTAKEWA (SOCIOLOGY) 1

A shekarun baya idan a ka yi maganan cututtuka a na danganta su ne kaitsaye da bangaren kiwon lafiya na kimiyya, rashin lafiya kuma a na danganta ta ne da wani bayyanannen alama a jikin mutum na cewa ya na fama da cuta. Haka kuma a wancan lokacin samar da magani ga cututtuka sun taqaita ne kawai ga shan magunguna ko kuma a yi wa mara lafiyan aiki (Surgery). Saboda wannan dalilin ne ya sa idan a na son fahimtar cuta yadda ya kamata, sai dai a yi nazarin wanda ke dauke da cutan.

Sakamakon ci gaba da a ka samu a fannin kimiyya da fasaha ne ya sa duniya ta ci qarfin tunanin mutane a kan kiwon lafiya da cututtuka. Wanda a da mutane idan ba su da lafiya, sai su alaqanta cutar da wani zunubi, ko kuma annoba, ko kuma wani laqani na Kakanni. Amma a sakamakon ci gaban, sai ya zama yanzu idan mutum ba shi da lafiya, ya kan nufi asibiti ne domin likita ya duba shi.

Wannan ci gaba da kimiyya da fasaha su ka kawo a fannin kiwon lafiya ne ya sa a qasashen da su ka habbaka (Developed Nations) ta kai ga an kawar da wanzuwar wasu cututtukan da a ke iya dibansu a lokacin mu’amalar yau da kullum. Sai dai a makwafin irin wadancan cututtuka, sai ya zama an samu wasu sabbin cututtuka wadanda su ne ke zama sanadin mutuwar al’umma. Irinsu cutar Kansa, Ciwon Suga, Qanjamau, da hadarin mota ko abin hawa, da dai sauransu.

Idan mutum ya kalli wasu daga cikin wadannan sababbin cututtukan da na bayyana a sama, zai iya fahimtar wani abu da su ke kamanceceniya da juna a kai, ko kuma in ce akwai wani sanadi guda daya da ke janyo su. Wannan sanadin shi ne yanayin yadda mutum ya ke tafiyar da rayuwarsa ‘Life – style’. Kenan harkar kiwon lafiya da cututtuka ta fi qarfin a taqaita ta ga wani bangaren ilimi guda daya. Dole ne a na buqatar a fahimci me ke janyo cututtukan, shin sababbin cututtukan nan na da alaqa da yanayin tunanin mutum? wanne gudummawa al’umma ke bayarwa ga mutum wurin kamuwa da cututtukan nan? Wanne tsarin rayuwa ya kamata mutum ya bi domin kaucewa wadannan cututtuka?

Wadannan tambayoyi da wasu da dama ne su ka samar da sabon fanni a ilmin zamantakewa da sanin halayyar jama’a (Sociology) wanda a ke yi wa laqabi da ‘Medical Sociology’. Ma’ana bangaren ilmin sanin halayya da zamantakewa da ke nazarin kiwon lafiya da cututtuka. Shi wannan bangare na ilimi aikinshi shi ne binciken yanayin yadda a ke gudanarwa da tafiyar da al’amarin kiwon lafiya, da kuma yadda a ke kallon cututtuka. Wannan bangaren ilimin ya na binciken alaqar likitoci da marasa lafiya, da kuma lokacin da zai yiwu a iya yi wa mara lafiya uzuri da lokacin da ba zai yiwu a yi mishi uzuri ba. sannan bangaren ilimin kan yi bincike a kan magunguna da tasirinsu, da kuma ra’ayoyin masana halayyar jama’a da zamantakewa dangane da kiwon lafiya da cututtuka.

Bayan samuwar wannan fannin, matsalar farko wacce tuntuni dama akwai ta a fannin kiwon lafiya da cututtuka ita ce ta samar da wani tsayayyen fassarar me a ke nufi da wadannan abubuwa; Lafiya da Cuta. Wanene mara lafiya? Wanene mai lafiya? Shin rashin lafiya na nufin samuwar cuta? Shin cuta na da bambanci da rashin lafiya? A sharar fage ga wannan bangare na ilimi sai da a ka fara samar da bayani ga wadannan tambayoyi wadanda a baya babu cikakken bayani a kansu.

Hukumar lafiya ta duniya (WHO) ta fitar da wani fassara kan menene lafiya. Inda a shekarar 1977 hukumar ta bayyana cewa, lafiya shi ne wani yanayi na cikakken kuzarin gangan jiki, qwaqwalwa, da kuma wadatuwa a mu’amalolin rayuwa, ba wai kawai rashin samuwar cuta ko kuma samuwarta ba.

Wannan fassarar ta hukumar lafiya ta duniya (WHO) ta fuskanci raddi da martani ta bangarori da dama. Saboda a bayaninsu ya na nufin kenan babu yadda za a yi a samu wani mutum mai lafiya a wannan duniyar, sai dai ko a wata duniyar. Cikakken kuzarin gangan jiki da qwaqwalwa da kuma wadatuwa da mu’amalar rayuwa wasu abubuwa ne da ba za su yiwu ba. ko ba komi dabi’ar damuwa ma ta ishi mutum, haka kuma ga tunani wanda zai kawo naqasu ga cikakken kuzari ga qwaqwalwa. Da wannan kadai za mu iya cewa babu wani gamsasshen fassaran abin da a ke nufi da lafiya.

Kafin na ci gaba da bayani zan so na yi qarin haske dangane da wasu abubuwa guda biyu, su ne alamomin cuta (Symptoms) da kuma bayyanar cutan (Signs). Wadannan abubuwan biyu su na da bambanci. Na farko a na gane bayyanar cuta (Signs) ne ta hanyar gani da ido, misali ko a jikin fatar mutum, ko kuma idan a ka auna jininshi. Ita kuma alamar cuta (Symptoms) ba a iya gane ta da ido, sai dai shi mara lafiya ya yi wa likita bayanin abubuwan da ke damunsa, kamar misali mutum ya riqa jin jiri na dibansa, da sauransu.

Ba a qarin haske dangane da bambancin alamomin cuta da bayyanarta kawai zan tsaya ba, akwai kuma wani qarin bayanin dangane da cuta, ciwo, da kuma rashin lafiya. Wadannan abubuwa guda uku bayaninsu shi ne ke kan gaba wurin bayyana bambancin da ke tsakanin kiwon lafiya da kuma sabon bangaren ilimi na ‘Medical Sociology’. Za mu ci gaba a mako mai zuwa

SABON SALON DAUKAN HOTO NA ‘DAB’: MENENE ABIN TAYAR DA HANKALI?

A lokacin da mawaqi Lil Wayne ya saki sabuwar waqarsa ta ‘Lolipop’ shekarun baya, haka ko ina ya cika da kwaikwayon mawaqin, samari da ‘yan mata kusan ko ina za ka gansu da alawar ‘Lolipop’ a baki. Wani ma bai son zaqi, amma dai don ya shigo gari, babu ruwanshi zai bare ya yi ta tsotsa.
Matuqar saurayi na son ya ci gari ya tashi wasa, toh dole sai ya dan sa wannan alawar a baki, ya na tafiya ya na gyada kai kamar wani jinjirin qadangare, duk fa wannan wai burgewa ce da wayewa, saboda kawai Lil-Wayne ya aikata. Da a ce a lokacin al’umma ta dakatar da komi ta mayar da hankali kan yekuwa da shelanta wadannan dabi’u na Lil-Wayne da matasanmu su ka aro, da a maimakon yadda matsalar ta kau a yanzu, da har yanzu akwai ta.
A ‘yan kwanakin nan yaanar gizo da sauran wuraren tattauna batutuwa sun cika sun batse da maganar sabon salon daukan hoto da a ke yiwa laqabi da ‘DAB’. Ra’ayoyi mabambanta sun yi ta yawo a tsakankanin jama’a dangane da ‘DAB’ din, kuma abin mamaki kowa na son dole sai an aminta da ra’ayinshi ko da kuwa babu wata magodara ko qwaqqwarar hujja da ya dogara da ita.
Babban abin da ya fi ban haushi da mamaki dangane da wannan sabon salon daukan hoto shi ne yadda wasu masu fashin faqi a yanar gizo su ka cika ko ina da qirqirarren zance wai wannan sabon salo ba komi ba ne face ‘bautar iblis’.
Ba ina goyon bayan sabon salon daukan hoton na ‘DAB’ ba ne, kuma ba na goyon bayan duk wani kwaikwayon dabi’a da matasanmu ke yi wanda ya saba da al’adun al’ummanmu. Amma fa a matsayina na dalibin fannin sanin halayya da zamantakewa duk wani abu da ya zo, zai zama ina kallonshi ne da idon basira sannan na san a wanne rukunin bayani zai fado.
A wannan yanayin da mu ke ciki a Nijeriya, musamman ma a qasar hausa, sabon salon daukan hoto na ‘DAB’ ba shi ne babban barazanan da ke fuskantar al’ummarmu ba. akwai matsaloli na zamantakewa da daman gaske wadanda sun fi ‘DAB’ din hatsari, ba ma a iya kwatantawa.
Kafin bayyanar ‘DAB’ din ai an yi lokacin da matasanmu ke kwaikwayon salon aski daga shahararrun ‘yan qwallon qafan nahiyar Turai. Matasa sun yi ta yin aski su bar tulin gashi kamar yashi a tsakiyar kai, sai su aske gefen hagu da gefen dama a bar tsakiya, da sunan wai su na kwaikwayon ‘Balatolli’, yayin da wasu kuma ke kwaikwayon dan kwallo ‘Gallas’. Wasu ma sun yi ta kwaikwayon askin Neymar din qasar Birazil da Bidal din qasar ‘Chile’.
Ba ma fa sai an je da nisa ba, a ‘yan kwanakin baya mun ga yadda matasa musamman a arewacin Nijeriya su ka yi ta kwaikwayon salon askin da dan wasan hausa Ali Nuhu ya ke yi, su na kiran askin ‘FKD’. Yadda a ke askin shi ne za a cinye kadan daga qasan gashin kusa da kunne, sai a yi wani tozo a gaban gashin Kaman hular ‘Facing cap’.
A ‘yan kwanakin nan, babban kwaikwayon da ya shahara a tsakanin matan Arewa, musamman ‘yan mata shi ne sabon salon sa hijabi wanda su ka kwaikwayo daga wani fim din hausa mai suna ‘Salma’ a inda ‘yar wasa Aisha Tsamiya ta ke sa hijabi mai hannu da haba, sannan ta sa farin gilashi me igiya. Sunan kwaikwayon ‘Wankan Salma’.
Na dan kawo wadannan qananan misalai ne don in nuna yadda kwaikwayon dabi’a ta ke, haka kuma a kowacce al’ummma a kan samu irin haka. A fannin ilmin sanin halayya da zamantakewa mu na kiran irin wannan kwaikwayo da ‘Fad’. ‘Fad’ wani salon dabi’a ne wanda ya ke samun karbuwa a tsakankanin matasa na dan gajeren lokaci, amma daga baya sai a neme shi a rasa. Da yawa daga ‘Fads’ ba su cutar da al’umma, kuma ba su dadewa na tsawon zamani.
Duk da cewa shi abin da mu ke kira da ‘Fad’ idan ya zo, mutane (matasa) na tururuwan amsanshi, har sai ta kasance a kusan kowanne gida akwai mai kwaikwaiyo. Masana da dama sun yi bahasi mai ma’ana dangane da irin wannan dabi’a ta ‘Fad’, wanda su ka yi sharhi mai inganci bisa dogaro da hujjojin bayan bincike.
Misalin da na bayar a baya na dabi’un kwaikwayon Lil-Wayne, da Ballatolli, da Gallas, da Ali Nuhu, da Aisha Tsamiya, dukkansu ‘Fad’ ne wadanda su ka samu amsuwa a wurin matasa. Da ya ke dama ita dabi’ar ta ‘Fad’ ba ta jimawa a cikin al’umma, yau an nemi masu kwaikwayon Lil-Wayne an rasa, idan da mun ajiye komi mun ce da qarfin tsiya sai matasa sun daina yawo da alawar ‘Lollipop’ a bakunansu, da har yanzu a na nan a na fafatawa da matasa, a na su bari, su na ba za a barin ba. da ya ke an yi burus da su, sai ga ‘Lollipop’ ya zama tarihi.
Idan da qwarewar masananmu da marubuta ya qare a yiwa matasa raddi da dagargazansu dangane da dabi’ar kwaikwayon askin Gallas da Ballatoli, da a yanzu adadin masu tuntu a tsakiyar kai ya qaru. Haka kuma da mun ce ‘DOLE’ sai an daina kwaikwayon askin Ali Nuhu, da mun sa matasa sun mayar da askin wani kayan Gabas.
Damuwar da a ka nuna a kan sabon salon daukan hoto na ‘Dab’ shi ne ya janyo wasu wadanda ba su san da dabi’ar ba su ka sani. Shekaru da dama an jima a na yin ‘Dab’ idan za a dauki hoto, a wasu qasashen ciki har da Afrika, an jima a na yi a qasar Ghana, saboda akwai wani aboki na da ke karatu a Ghana, a shekarar da ta gabata sai na ga ya dauki hoto ya rufe fuska, ya miqar da hannu, na yi ta mamakin wannan kuma menene haka? A kudancin Nijeriya ma an jima a na yin wannan salo, saboda mawaqan jabun turanci na kudanci sun aikata wannan salo sosai a waqoqinsu.
A ‘yan kwanakin nan ne mutanenmu a Arewa su ka san da kwanan zancen, inda a ka fara daukar samfur daga dabi’ar ta ‘Dab’. Sai dai abin mamaki, a Arewa sai marubuta su ka mayar da abin wani abin a zo a gani. A ka yi ta rubuce – rubuce a na cewa wai bautar shaidan ne, dabi’ar banza ce, kwaikwayon ‘yan Illuminati ne da sauran maganganu masu kama da mafarki.
Saboda tsabar yayata batun ‘Dab’ din da a ke yi ne ya sa dabi’ar ta samu karbuwa. Matasa su ka hau kujerar na qi na watsar da ita. Har ta kai Iyalai kan hadu a lokaci guda gaba daya ‘Family’ din su dauki hoto cikin salon ‘Dab’. Wannan yayatawan da marubuta su ka yi ta yi ne ya sa a ka samu wasu su ka yi salon ‘Dab’ a Makkah. Haka akwai wani hoton dan agaji shi ma da ke yawo wanda ya yi ‘Dab’, akwai na tsofaffi shi ma ya na yawo sun yi ‘Dab’.
Sai ka yi mamaki, shin menene abin damuwa a kan wannan dabi’ar wacce idan da an yi banza da ita, cikin qanqanin lokaci za a neme ta a rasa. Shin dabi’ar ‘Dab’ ita ce babban hadarin da ke fuskantar mu a matsayin al’umma? Ina batun yawaitar mutuwar aure, ina batun rashin aikin yi da ya addabi matasanmu, ina batun karuwanci, ina batun cin hanci da rashawa, ina batun annamimanci da cin amana?
A maimakon lokacin da mu ka bata mu na yayata wannan sabon salon na ‘Dab’ da mun bata ne mu na tattauna batun janye jarabawar ‘Post-UME’ da gwamnati ke shirin yi, wanda ga dukkan alamu sai ‘ya ‘yan talakawa sun sha baqar wahala kafin su samu gurbin karatu a jami’o’i.
Kamar yadda na fadi a farkon wannan sharhi, ba na goyon bayan wannan sabon salo na ‘Dab’, amma kuma ban yarda da qarairayin da a ke yadawa dangane da dabi’ar ba. sannan kuma ba wani abin damuwa da tayar da hankali ba ne, idan a ka kau da kai, nan da wani lokaci za a nemi masu aikatawa a rasa. Mu hadu a mako mai zuwa!

HATSABIBANCIN CUTAR BACCI ‘INSOMNIA’

Masana kimiyya sun tafi a kan cewa cutan bacci wani zaunannen abu ne, wanda a kowacce shekara a kan samu kaso 30 zuwa 40% na mutane da ke fama da wannan cuta. Shi cutan bacci wata alama ce da a ka ganewa, amma ba wai wani sharadi ba ne da a ka samar a kimiyyance. Sai dai shi wanda ke fama da cutar ne zai riqa ji a jikinsa cewa wani abu na damunsa.

Cutar bacci ta kaso gida – gida ne. Akwai mutanen da su babban damuwansu shi ne za su iya fara bacci a kowanne hali kuma a kowanne lokaci, wasu kuma su na da matsalar rashin iya samun isasshen bacci, ko kuma farkawa a bacci da sauri ba tare da ya wadace su ba. Haka nan kuma wannan matsaloli da su ka shafi bacci, su na iya zama matsaloli ne na wucin – gadi, ma’ana za su addabi mutum ne na tsawon kwanaki ko makonni, wani lokaci kuma ya kan zama na tsawon zamani ne, daga watanni zuwa shekaru a na fama.

Ita cutar bacci ta ‘Insomnia’ a na daukarta a matsayin barazana ne yayin da ya zama ta takurawa yanayin tafiyar da rayuwar mutum, misali shi ne mutum ya farka bacci amma ya riqa jin wani irin kasala kamar bai yi baccin ba, ko kuma ya wuni cikin wani irin maye na jin bacci. Mutane masu yawan shekaru yanayin baccinsu yak an qaranta, ba zai yiwu su riqa bacci sosai kamar yadda su ke yi a lokacin da su ke da qananan shekaru ba. rashin bacci da yawa ga manya ba wani abin damuwa ba ne, ba shi da alaqa da cutar bacci.

Masana kimiyya sun rarraba yanayin awowin da mutane ke buqata a matakin shekarunsu na haihuwa. Sabbin haihuwa (jarirai) su na buqatar bacci na awowi 13 zuwwa 17, Jarirai ‘yan shekaru 2 su na buqatar bacci na awowi 9 zuwa 13, Yara ‘yan shekaru 10 su na buqatar bacci na awowi 10 zuwa 11, matasa ‘yan shekara 16 zuwa 65 su na buqatar bacci na awowi 6 zuwa 9, haka kuma dattawa ‘yan sama da shekaru 65 su na buqatar baccin awowi 6 zuwa 8 ne. Dattawa ko tsofaffi wadanda su ka haura shekaru 65 a duniya ba su wani buqatar bacci me yawa, kaso 25% kawai na bacci su ke buqata, ba kamar jarirai da matasa ba wadanda su ke buqatar bacci mai yawa, wanda ya kai kaso 50%.

Akwai wasu abubuwa da dama da ke janyo cutar bacci ta ‘Insomnia’. Cikinsu akwai yawaita tafiya a jirgin sama, masana sun ce musamman ma idan tafiyar ta kasance a na yawan yin ta daga Yammaci zuwa Gabashi ne, damuwa da yawan takaici, shanyewan bangaren jiki, yawan shan giya, abubuwan da ke da sindarin ‘Nicotine’ da ‘Caffeine’, talauci, rashin lafiya ko mutuwar wani makusanci.

Daga cikin alamomin kamuwa da wannan cutar ta bacci ‘Insomnia’ sun hada da mutum ya kasa daukan lokacin da ya dace ya na yin bacci, ko kuma ya kasance ya na yawan farkawa da sassafe, kuma ya gaza komawa baccin. Ko kuma ko da mutum ya kwashe awowi ya na bacci amma kuma ya tashi ya na jin jiri ko kuma baccin bai ishe shi ba. ko kuma mutum ya riqa jin ciwon kai da rana kuma ya kasa gudanar da al’amura yadda ya dace. Rashin samun wadataccen bacci wanda ke kawo cutar ta bacci na iya jefa mutum zuwa ga cutar mantuwa, wanda sai abin ya yi qamari a ke kai wa ga wannan cutar. A bisa al’ada cutar bacci ta ‘Insomnia’ ba ta da alaqa da mugayen cututtuka irinsu cutar mantuwa. Cikin manyan cututtukan akwai cutar minshari. Wadanda ke yawan yin mishari a na shawartarsu da su je su ga likita, duk da cewa mutane masu qiba sun fi kamuwa da laruran minshari.

Daga cikin barazanar wannan cutar bacci idan ta yi qamari, ta kan jefa mutum ga gazawa a wurin aiki, sannan idan dalibi ne zai zamo ba ya fahimtar karatu yadda ya kamata, sannan kuma zai kasance me fuskantar barazanar hadari idan ya na tuqin mota. Masana sun tafi a kan cewa ita cutar bacci a na gane alamominta, kuma likitoci su na iya gane alamomin tun kafin cutar ta yi qamari. Likita ne zai fahimci ya tsarin baccinka yak e, shin ka na bin sharuddan da a ka gindaya? Likitanka zai sanar da kai cewa ka samarwa kanka da tsarin yin bacci na mako guda kuma ka chanza tsari. Idan kuma cutar ta yi qamari sai a dora mutum kan wasu tsararrun magunguna . sannan za a hana mara lafiyan yawan yin amfani da sinadaran ‘Nicotine’ ko shan giya da sauransu. Sannan za a sanar da mai fama da cutan a kan ya cire duk wata damuwa daga zuciyarsa.

Haka nan kuma masana sun tafi a kan cewa akwai buqatar a yi gwaji ga mutumin da ke fama da wannan cutar. Saboda zai yiwu akwai wasu cututtukan qwaqwalwa da ya ke fama da su. Zai iya yiwuwa damuwa ce, ko takaicin wani lamari ya jefa shi ga cutar. Likita idan ya yi wa mutum gwaji zai tura shi zuwa cibiyar da ke lura da wannan bangare na cutar bacci, su ne za sus a mutumin da ba shi da lafiya ya kwana a wurinsu, sannan su sa ka wasu na’urorin gwaji domin gwada yanayin matakin da cutar ta ke a kai.

Daga cikin irin matakan da a ke dauka a kan maganace wannan matsalar akwai magungunan da likita ne ke bayarwa, sannan sai a koya mishi yadda zai riqa tsara baccinshi da kuma irin abincin da zai riqa ci, za a koya mishi yadda zai gyara dabi’unsa na rayuwa don qauracewa fadawa matsalolin da za su jefa shi ga wannan cuta. Shi samar da tsarin samun bacci yadda ya kamata ya danganci yadda mutum ya ke sarrafa darensa. Haka nan har ma da yadda mutum ya ke sarrafa dabi’unsa. Mutum na iya sanya wa kansa lokacin da zai fara bacci a farkon dare, wanda kuma zai kasance ba ya saba ma wannan lokacin.

Haka kuma akwai shawarar bai kamata mutum ya riqa yawan mu’amala da dakin bacci ba, sai a lokacin da ya da mu’amala da haka. Bai kamata mutum ya ci chakuleti ko shayi ba kafin ya kwanta. Ka da mutum ya kwanta bacci ya na tunanin aiki ko wasu abubuwan damuwa. Mutum na iya karanta littafi ko yin wani aiki da zai taimaka masa ya rage damuwa.

Domin qauracewa wannan cuta mutum ya riqa yin bacci a dai dai lokaci guda da ya tsara ko da kuwa a qarshen mako ne. Mutum na da buqatar ya ragewa kansa damuwowi yayin da zai kwanta bacci, sannan ya riqa yawan tunanin abubuwa masu amfani ba marasa amfani ba. idan kuma mutum na matsalar baya, zai iya kwanta amma sai ya sa matashin kai a qasan qafafunshi. Bai kamata mutum ya sha madara mai dumi, ko ya yi wanka da ruwan dumi ba yayin da ya ke gab da kwantawa.

Daga qarshe, mutum na buqatar ya riqa motsa jiki, idan motsa jiki cikin dare na hana ka bacci, sai ka mayar da lokacin motsa jikin da safe. Haka kuma mutum ya qauracewa shan tabar sigari ko shan giya da yammaci ko dare. Sannan ya kamata mutum ya qauracewa yawan kallon agogo, idan ma sai ya sa lokacin tashi, toh ya sa sai ya kawar da agogon daga yadda zai iya kallo. Mu hadu mako mai zuwa!

MATSANANCIYAR DAMUWA: MUSABBABINTA DA ILLOLINTA

Damuwa iri – iri ce, amma wanda zan fi mayar da hankali a kan ta a wannan makon ita ce wacce mu ke samu sakamakon mu’amalarmu da mutane. Shiga yanayi mara dadi abu ne wanda ke samun mutum idan ya tsinci kanshi a halin qunci, jin cewa ba ka da muhimmanci, bahagon tunani.
Wasu daga cikin abubuwan zahiri da mutum zai ankare cewa matsananciyar damuwa ta fara damunshi shi ne yayin da ya fara jin bakinshi bai da dandano (alhali akwai matsalar da ke damunshi), da kuma rashin iya yin bacci.
Matsananciyar damuwa na da dalilai da yawa. Akwai masana (‘yan qalilan) da ke danganta tsanantar damuwa da qwayar halittan mutum, ma’ana a kan haifi mutum din ne da wasu qwayoyin halittu wadanda ke jefa shi cikin irin wannan yanayi.
Sai dai mafiya yawan masana sun tubure ne a kan cewa lallai matsananciyar damuwa a na samunta ne sakamakon mu’amalar yau da kullum tare da sauran jama’a. sannan kuma hanyar da za a iya magance irin wannan damuwa dole sai an sa hankali da lura.
Mataki na farko na fadawa tarkon matsananciyar damuwa shi ne mutum ya yanke hulda ko mu’amala da jama’a. Duk mutumin da ke yawan jin kunya, ma’ana kunyar shi ta tsananta ta yadda bai iya yin hulda ko mu’amala da jama’a, irin wannan sun fi kallon kansu a matsayin wadanda ba za su iya yin abota yadda ya kamata ba.
Wadanda kunyar tasu ta tsananta a lokuta da dama su kan rayu cikin kadaici ne. Shi kuma rayuwar kadaici ya na da hatsarin jefa mutum cikin matsalolin da za su iya shafar qwawalwa.
Mutumin da ke da dabi’ar yawan jin kunya ya na ganin cewa duk wani motsinshi jama’a na bibiya ne kuma su na tattaunawa a kai, wannan ne ya sa bai samun qwarin gwiwar yin mu’amala da mutane. Amma shi wanda ya tsinci kanshi a matsananciyar damuwa, shi ne wanda ya yanke mu’amala da mutane ba tare da wani dalili ba.
Shi ya sa bincike ya tabbatar da cewa wadanda ke da aure sun fi wadanda ba su da aure tsawon rai. Saboda shi wanda ba shi da aure duk wata damuwa da ya je ya dibowa kanshi, a haka zai kwana ya wayi gari da ita qumshe a zuciya, ta na cinshi.
Amma shi wanda ya ke da aure. Idan ya fita a ka bata mishi rai, ya shiga damuwa. A lokacin da ya koma gida wurin Iyalinshi, ta fahimci cewa ya na cikin wani irin yanayi na damuwa, za ta yi qoqarin sassaita mishi al’amura tare da lallashinshi. Wannan tarairaya da lallashi zai sauqaqa mishi radadin wannan damuwa har ta sauko.
Shi ya sa a sau da yawa a ke ba mutane shawarar idan za su yi aure su auri mace wacce ta ke qaunarsu, ta ke son su, ta ke tausayinsu, ta ke baqin ciki da baqin cikinsu, ta ke damuwa da damuwarsu.
Idan ka auri mace don kyawunta ko don hasken fatarta, alhali ba qaunarka ta ke yi ba. Duk ranar da ka je kasuwa ko wurin aiki a ka bata maka rai ko kuma wani al’amari ya afku wanda ya jefa ka a cikin matsananciyar damuwa, a maimakon wannan kyakkyawar farar matar ta ka ta yayyafa maka sassauci a zuciya, harkokin gabanta za ta ci gaba da yi. A lokacin da ka fahimci matarka ba ta damu da damuwarka ba, wannan zai sake jefa ka cikin tsananin damuwa fiye da wacce ka kwaso.
Fushi ma ya na daga cikin abubuwan da ke taimakawa wurin jefa mutum cikin matsananciyar damuwa. Idan ka na da yawan fushi ko saurin yin fushi, za ka riqa yanke mu’amala da mutane. Za ka rasa abokai, za ka rasa shaqiqai da makusanta.
A duk lokacin da fushinka ya janyo ka rasa abokai da shaqiqai da makusanta, ‘yar qaramar matsalar da ke buqatar shawara ka warware ta za ta girmama ta zamar ma matsananciyar damuwa.
Hassada ma na kawo matsananciyar damuwa. Idan har za ka riqa kallon rayuwar wasu wadanda ka ke mu’amala da su, ka na damuwa da irin ci gaban da su ke samu a rayuwa, tare da fatan su fado qasa warwas. Lallai ka bi hanyar jefa kanka cikin matsananciyar damuwa.
Yawan damuwa da rayuwar wanda bai damu da kai ba. ko yawan damuwa da rayuwar wanda bai ma san kai ya rayuwar ta ka ta ke ba. Misali, ka riqa sanya ido a harkokin mutumin da bai ma san ka na sa mishi ido ba. duk wani abu da ya aikata, idan abin bai yi maka dadi ba, zuciyarka za ta sawwala maka cewa da gangan ya aikata kuma da kai ya ke yi. Wannan zai jefa ka cikin damuwa.
Babbar illar matsananciyar damuwa shi ne ta na cinye zuciya, ta na haifar da cututtuka wadanda magani ba zai iya warkar da su ba. Ta na jefa mutum ga aikata abubuwan da ba su dace ba, wanda zai baqanta mutuntakar mutum a idon duniya. Matsananciyar damuwa na shafar qwawalwa, a wasu lokutan har a yi hauka. Mu hadu mako mai zuwa!

BUKUKUWAN SALLAH: MASIFUN DA KE FUSKANTAR IYAYE

Ina yiwa mai karatu barka da Sallah, da fatan Allah ya maimaita mana ganin na wasu shekarun cikin yalwar arziki da lafiyar jiki da zaman lafiya.
Kusan na jima ina yin rubuce rubuce a kan irin abubuwan da kan faru a lokacin da a ke bukukuwan Sallah, ba zan iya tuna takamaimen lokacin da na fara ba, amma ina iya tuna dalilin da ya sa hankali na ya karkata ga bukukuwan Sallah.
A wadancan shekarun babban dalili shi ne; a duk ranar Sallah karama ko babba matasa kan yi gungu (a wasu garuruwan har su dinka kaya iri daya) su je wuraren da a ke yin wasannin sallah. Wurin wasannin kan hada ‘yan unguwanni daban daban, don haka sabani kalilan ya kan kunna wutar bala’in da zai kai ga kisan rai. An yi haka ya fi a kirga. Kamar a Kaduna wuraren da su ka yi kaurin suna a wancan lokacin kan fadace – fadace har da kisa sun hada da; ‘Gamji Gate’ da ‘Galady’.
Haka kuma a washegarin sallah, gungun matasan na sake ziyartan wadancan wurare, inda da zaran an hadu sai kuma a shiga batun daukar fansa, wanda a nan ma wasu rayukan ne ke salwanta. A hankali, wannan al’adar ta zama babba, a kusan garuruwa da daman gaske da ke Arewacin Nijeriya a na aikata hakan.
Sannan abu na biyu wanda ya biyo baya shi ne; matasa sun fara wayewa daga shiga harkokin daba da kauranci. Wannan kuma ya auku ne har da bunkasar wayewa da kuma yawan mu’amala da kafafen sadarwa. Amma sai na sake fahimtar cewa da a ka daina sare – sare a kungiyance a lokutan bukukuwan sallah, sai kuma wata muguwar al’ada ta bijiro, ita ce ta yin wasa da mota ko mashin a wannan lokaci.
A irin wadannan wasanni da mota ko babur a lokutan bukukuwan sallah a kan samu rahotannin rasuwar rayuka da dama daga jihohi har ma da kauyukan jihohin. Wanda wannan babban abin lura ne da damuwa.
Iyaye su ne ke da kaso mafi tsoka a wurin dakile ire – iren wadannan al’adu a lokutan bukin sallah, babu yadda za a yi gwamnati ta iya magance wannan abu ba tare da iyaye sun fara na su aikin ba.
Idan da a ce kowanne Uba zai tsawatarwa dansa cikin nasiha da lalama tare da yi mishi bayanin irin hadarin da ke cikin shiga zugar masu irin wadannan al’adu da za a samu karancin rahotannin barna. Haka kuma idan iyaye za su rika bibiyan mu’amalolin ‘ya ‘yansu a lokutan wannan shagali na Sallah, shi ma zai bayar da daman su iya dakile yiwuwar afkawar matasa ga irin wannan dabi’a.
Wasu iyayen sun yi kokarin hana ‘ya ‘yansu ga shiga harkokin dabanci da kauranci. Amma yanzu babbar matsalar da ke fuskantar al’umma ta girmi dabanci da kauranci, wanda kuma idan Iyaye ba su dauki matakin gaggawa ba, karshenta su ne za a bari da kukan takaici a kuma haifarwa da al’umma da annoba.
Kamar yadda al’amarin fasadin Luwadi ya zama ruwan dare; a wannan lokutan bukukuwan Sallah masu irin wannan dabi’a ta dabbobi za su fake su yi ta bata kananan yara. Kwanakin baya na ke ce ma wani abokina ya kamata mu yi bincike a kan dalilin da ya sa shaidanu ‘yan luwadi su ke farmakan kananan yara.
Idan a shekarun baya al’amarin luwadi bai shigo kasar hausa sosai ba, toh yanzu kam ya shigo ya mamaye wurare da dama. Kusan kullum sai ka ji labarin an cafke wani dan iskan ya na aikatawa. Abin takaicin shi ne kaso 80 da a ke kamawa, su na aikatawa ne da kananan Yara da kuma Matasa.
Tunda mun fahimci cewa wadanda su ka fi fadawa tarkon ‘yan luwadi su ne ‘yan shekaru 7 zuwa 30. Dole ne iyaye su sa idanu sosai a kan duk wani motsin ‘ya ‘yansu. Ba ko ina ya kamata a kyale Yara su rika zuwa ba. musamman ma ya kamata Iyaye su rage yawan yawace yawacen Yara da sunan ‘Yawon Sallah’.
Wannan zamanin ya zo da masifu da bala’o’i iri iri wadanda dole ne sai kowa ya shiga taitaiyinsa tare da daukar matakan kiyayewa. Ba wai ina nufin kar a bar yara su yi ziyara ba, amma a matsayinka na mahaifi ko mahaifiya ya kamata ne a ce kun san ina ne ‘ya ‘yanku su ka je, idan son samu ne ma, ya zama ku ne za ku kai su wurin ziyarar ta yadda za a samu ladan tare.
Na biyu shi ne, akwai wasu kuma wadanda mutane ne amma dabi’ar tamkar ta dabba. Su kuma wadannan, bata kananan yara mata su ke yi; Kaman ‘yan shekaru 5 zuwa 10. Su kan yi musu dabaru, tare da jan hankalinsu da sunan goron sallah. Saboda haka, a nan ma dole ne Iyaye ya zama sun takaita yawon ‘ya ‘yansu mata, saboda gudun sharrin dabba a rigar mutum.
Na uku shi ne yadda samari da ‘yan mata su ke yin amfani da lokacin sallah a matsayin ranakun da za a aikata zina ce zina ce da masha’a. Iyaye na da karfin ikon hana afkuwar wannan masifa, ta hanyar takaita yawace yawacen su ‘yan matan.
Daga karshe zan so iyaye su fahimci cewa; ko dai su tashi tsaye wurin yiwa ‘ya ‘yansu garkuwa daga wadannan mugaye da shaidanun mutane, ko kuma a yiwa rayukan ‘ya ‘yan nasu katoton tabon da warkewarshi sai an yi zufa. Binciken masana halayyar jama’a da zamantakewa ya tabbatar da cewa, idan a ka fara aikata alfashar luwadi da Yaro ya na wahala ya daina. Idan kuma bai daina ba, dole ne zai bata wasu yaran da ya ke rayuwa da su. Idan Iyaye ba su motsa ba yanzu, sai yaushe? Mu hadu mako mai zuwa!

Hadarin Da Ke Cikin Killace Yara

Tabbas rayuwa a tare da mutane wani babban al’amari ne mai muhimmancin gaske ga dan Adam, wannan ba ma ga mutane kadai ba, hatta Birai su na da bukatuwa ga rayuwa tare da ‘yan uwansu a matsayin al’umma.
Binciken ilmi da wasu masana halayyar dan Adam da zamantakewa Harry da Margaret Harlow su ka gudanar a shekarun 1962 da 1977, sun fitar da bayanai masu tasirin gaske dangane tasirin mu’amala a tsakanin dabbobi.
Masanan sun gudanar da binciken ne kamar haka: sun dauki jiriran Birai biyu daga wurin mahaifansu inda su ka kebe su a cikin keji daban daban. A kowanne keji akwai kirkirarrun Birai guda biyu a matsayin iyayen wadannan jarirai, akwai sakago (Biri mara rai) wanda a ka kera shi ta hanyar sanya abun tsotso ‘Feeding bottle’ a jikinshi. Sannan kuma akwai wanda a ka kera shi a ka lullube shi da irin jikin Biri amma babu wannan abin tsotso a jikinsa.
Binciken ya tabbatar da cewa jariran Birai din su kan haye kan kirkirarrun Iyayensu wadanda a ka kirkire su da irin jikin asalin Biri su kwanta har sai yunwa ta ci su, sai su sauko su nufi wurin dayan kirkirarren Birin da ke dauke da abin tsotso su sha idan sun koshi sai su koma saman wancan.
Bayan watanni shida da a ka fitar da wadannan Birai a ka hada su da ‘yan uwansu, sai ya kasance wannan tsawon lokaci da su ka dauka a kebe ya taba su, ta yadda a ko da yaushe sai dai su koma gefe su na kallon yadda sauran Birai ke gudanar da al’amuransu na yau da kullum ba tare da shiga ba. dalili kuwa shi ne wadannan Birai sun yi wayo ne a kebe, ba su samu damar koyon yadda a ke mu’amala da sauran ‘yan uwa Birai ba.
Da wannan dan takaitaccen misali wanda na dora shi a bisa binciken ilmi na ke son tabbatarwa cewa shi Mutum ya fi Biri bukatuwa zuwa ga koyon mu’amalolin yau da gobe.
Al’amarin killace Yara kuwa wani abu ne mai girma, duk da ya ke babu yadda za a yi don kawai a na so a fahimci me zai iya faruwa idan an killace su, sai masana halayyar dan Adam da zamantakewa su debi Jarirai su killace su a matsayin gwaji. Amma daga bincike da a ka gudanar dangane da irin sakacin da iyaye ke yi ko kuma wadanda a ke dauka domin rainon jarirai ke yi, an tattara bayanai sosai dangane da irin hadurrra da ke cikin killace Yaro. Zan yi kokarin kawo misalan binciken da a ka gudanar wadanda a cikinsu akwai darussa da ke nuni da hadurran aikata hakan.
Akwai wata yarinya da a ka haifa a shekarar 1932 mai suna Anna, iyayenta ba aure su ka yi a ka haife ta ba, bilhasali ma mahaifiyarta na da matsalar tabin kwakwalwa, saboda haka tun kafin haihuwarta babu wanda ya damu da ta rayu ko ta mutu. A haka a ka haifi Anna, wacce cikin rashin kulawa da nunawa damuwa a ka killace ta a wani kuryan daki da ke gidan mahaifin uwarta. Mahaifiyarta ta na fita tun da asuba ta tafi gona kuma sai dare ya yi nisa ta ke dawowa. Saboda haka ne Anna ba ta samu kulawa da kauna kamar yadda sauran ‘ya ‘ya ke samu.
Masanin halayyar jama’a da zamantakewa Kingsley Dabis a shekarar 1940 ya yi fashin baki dangane da halin da a ka tsinci Anna a shekarar 1938, kamar haka: (Anna) ba ta iya yin magana kamar yadda dan Adam ke yi, haka nan kuma ba ta iya yin tafiya kamar yadda kowa ke yi, ba ta fahimta don an alamta mata abu da hannu, ba ta iya cin abinci da kanta ko da an ajiye mata abincin a gabanta, sannan ba ta san menene tsafta ko kazanta ba.
Wannan al’amari duk ya faru da Anna ne a cikin shekaru shida a killace. A dai dai wannan lokaci ne a ka sa ka ta a makaranta ta musamman, inda a hankali ta fara koyon yadda a ke tafiya da kafafu biyu, yin magana, da kuma tsaftace kanta. Anna ta na ‘yar shekaru 10 a duniya ta mutu, amma kafin mutuwarta an ruwaito cewa ta koyi yadda a ke bin umurni, yin magana, wanke hannayenta biyu, goge bakinta tare da kokarin taimakon wasu Yaran.
A shekarar 1970 an tsinci wata yarinya ‘yar shekaru 13 mai suna Genie. Ita Genie an tsince ta ne a wani kullallen daki ita kadai tun ta na ‘yar watanni 20 a duniya. Mahaifiyarta ta yi haka ne saboda ba ta son a san ta haihu. Sai ta rika watsawa yarinyar abinci ta tagar dakin. Genie ba ta taba jin sautin dan Adam ba, saboda babu wanda ya taba yi mata magana, haka kuma babu talabijin ko Rediyo a dakin.
Masanan da su ka amshi Genie bayan an tsinto ta sun bayyana ta kaamar haka: a lokacin da a ka kawo ta sam ba ta san wani abu wai shi mu’amala ba. ba ta san ya a ke yin fitsari ko bayan gari ba, ba ta iya cin abinci yadda mutane ke tattaunawa a baki kafin su hadiye ba. ba ta iya rike fitsarinta balle bayan gari. Saboda rashin tauna abincin da ta ke yi a lokacin da a ka tsince ta, girman jikinta da tsawonta bai fi na Yaro mai rabin shekarunta ba.
Da wadannan ‘yan misalai za mu iya fahimtar cewa shi killace Yaro a hana shi mu’amala da mutane babban hadari ne wanda zai jefa yaron cikin sahun wadanda ba su iya mu’amala da mutane ba. kuma wannan rashin iya mu’amala na iya ci gaba da tasiri a rayuwar mutum har zuwa girmanshi, ta yadda za ka ga mutum cikakke amma idan ya kwafso maka wani shirmen sai ka dauka dan firamare ne.
Mu hadu mako mai zuwa

Taqaddama: MUGUNTA DA MUSABBABINTA 'AGGRESSION'

A wata taqaddama mai sarqaqiya, an ce kowanne mutum ma mugu ne, an ce kowa na da nau’in mugunta a cikin jininshi, sai dai wani mugun ya gawurta fiye da wani.
Ma’anar mugunta a fannin ilmin zamantakewa da sanin halayyar jama’a shi ne cutar da mutane bisa ganganci. Dalilin da ya sa mu ka mayar da hankali wurin karantar mugunta shi ne bisa la’akari da yadda mugaye su ka yi wa duniya yawa.
Saboda qoqarin ganin an fahimci mugunta da nau’o’inta, masana a wannan fanni sun kasu kashi uku; ‘yan sahun farko su ne wadanda su ka tafi a kan cewa mugunta halitta ce wacce a ke haifo mutum da ita ko kuma a ke iya gadonta. ‘yan sahu na biyu kuma su ne wadanda ke da ra’ayin cewa babu ruwan dabi’a ko gado da muguntar mutum. A yanzu an samu kaso na uku, wadanda su kuma ke ganin mugunta ta tattara abubuwa da yawa, ba abu guda daya ba ne ke zama dalilinta.
Akwai mugunta wacce ta qumshi cutar da gangar jikin mutum – misali mangari, naushi, caccaka wuqa, ko kuma harbi da bindiga ko kibiya. daya sashen mugunta shi ne wanda bai qumshi cutarwa kaitsaye ga gangan jikin mutum ba. Irin wannan muguntar sun hada da ta fatar baki, irinsu yiwa mutum ihu, rantsuwa bisa shaidar zir. Cikin irin wannan muguntar har da yin gulma domin cin zarafin wani mutum. akwai kuma wata samfurin mugunta wacce ba ta buqatar magana da fatar baki, kawai sai dai a yi amfani da alami, misali fashewa da dariya yayin da wani ya shigo wuri. Toshe hanci a yayin da wani ya gifta, da dai sauransu.
Zan bibiyi wadannan mabambantan ra’ayi ta yadda hatta mai karatu zai iya fahimtar daga ina mugayen da ke zagaye da shi su ka samo muguntarsu. Idan kuma kai ne mugun, bayan karanta musabbabin mugunta za ka so ka yi qoqarin daqile ta ko rage tasirinta a kanka.
Wadanda su ka ce mugunta a na haihuwar mutane ne da ita sun tafi a kan cewa akwai wata qwayar halitta mai suna ‘Thenatos’ wacce a ke haihuwar kowanne dan Adam da ita. Ita wancan qwayar halitta ne ke ingiza mutane wurin aiwatar da duk wani nau’in mugunta a kan mutane.
A wurin masu irin wancan fahimtar sun ce ita qwayar halittar ‘Thenatos’ an halicci mutum ne da ita a matsayin wani sindari da zai rusa shi. A maimakon mutum ya bari wannan qwayar halitta ta ‘Thenatos’ ta rusa shi, sai a riqa yin amfani da ita wurin cutar da mutane, dabbobi ko wasu halittun da ke kusa da shi.
Masanan sun ci gaba da cewa, idan a cikin mutane ka ga wani mutum wanda bai fiye aikata mugunta ba; ire iren wadannan mutanen su na danne waccan qwayar halittan ne ta yadda sai dai ta ci gaba da cutar da su.
Babban misali a nan shi ne, mutumin da ya qware a mugunta ba ya buqatar sai an tsokane shi ko an aikata wani aiki sannan zai aikata muguntan. Zai iya daukan mota ya hau titi ya na mugun gudun da zai riqa tsoratar da mutane, wasu lokutan ma har ya hau ta kan wasu. Ka ga kenan wannan mugun bai buqatar wani dalili kafin ya aikata. Amma akwai a cikin mutane wadanda ko ka nemi rikicinsu, za su danne su bar komi ya wuce. Za ka ga wani, an zo da mota an yi mishi tuqin ganganci har ma a yi mishi barna, amma wannan ba zai sa shi ma ya mayar da ganganci ba balle ya aikata barna.
bangaren wadanda ke ganin babu wata alaqa tsakanin mugunta da qwayar halitta sun bayyana ne sakamakon martani da raddi da su ka dabaibaye wancan ra’ayin na farko. Su kuma wadannan sun tafi ne a kan cewa mutum na zama mugu ne sakamakon tursasawa. Ma’anan tursasawa a nan shi ne a kange mutum daga cimma wani muradi na shi ko kuma a tauye mishi wani haqqi da ya ke ganin na shi ne.
Masu wannan ra’ayin na alaqanta mugunta da tursasawa sun tafi a kan cewa yanayin yadda za ka tursasa mutum yanayin irin samfurin muguntan da zai aikata maka. Shi ya sa a wurinsu mugunta ta fi yawa a wurin wadanda ba su da aikin yi, da wurin wadanda ba su da kudi, da kuma wurin wadanda su ka sha kaye a fagen soyayya.
Misali a nan shi ne, idan har a ka samu yawan matasa wadanda ba su da aikin yi a gari, wannan rashin aikin yi shi ne zai tursasa matasan su riqa sa kansu a cikin rikice rikicen da za su iya kaiwa ga salwantar rayuka, qone qone da sace sace.
Haka kuma idan mutum biyu su na neman budurwa daya. Sai na farko ya samu dacen sace zuciyar yarinyar, har ta kai idan na biyun ya zo zance, sai na farkon (wanda ya sace zuciyarta) ya zo ya janye ta gefe, sannan kuma su yi ta sheqewa da dariya; wannan irin cin fuska da su ke yi mai zai tursasa shi ya aiwatar da kowanne irin nau’in mugunta a kansu.
Shi ma wannan nazarin na alaqanta mugunta da tursasawa ya sha raddi da martani; martanin ne ma ya samar da wani nazarin dangane da mugunta, wanda ya tafi a kan cewa babu wani abu qwaya daya tak da ke zama musabbabin mugunta. A wannan fahimtar, mugunta babu ruwanta da qwayar halitta, sannan babu ruwanta da tursasawa. Ita mugunta a na koyonta ne kamar yadda a ke koyon sauran dabi’u. ta hanyoyin da a ke bi a koyi sauran dabi’u ta su kuma a ke bi a koyi mugunta.
Idan mutum ya fiye kallon fima fiman mugunta, babu makawa zai fara gina dabi’ar mugunta. Wanda a kodayaushe bai da aiki sai kallon fima fiman da Amurkawa ke yi, a na kwano da mota a na rusa gidaje da qaddamar da mugunta iri iri, akwai yiwuwar duk ranar da wannan mutumi ya dauki mota ya yi qoqarin gwada abin da ya ke kallo.
Kamar yadda mu ke koyon mu gaisa da mutane, haka nan mu ke koyon mu mari mutane. Kamar yadda mu ke koyon mu yi wa mutum murmushi haka nan mu ke koyon mu zare wa mutum ido don ya ji tsoro. Saboda haka idan a ka ce wai tursasawa ne ke janyo mugunta, sai mu ce ai akwai mutanen da mu ka sani wadanda za a tursasa su a kai su bango amma su hadiye fushinsu. Haka kuma yadda a ke samun mugaye a cikin talakawa haka nan a ke samu a tsakanin masu dukiya. Mugunta ba komi bace face wata dabi’a wacce mu ke koyo a muhallin da mu ke rayuwa; idan mu ka tsinci kawunanmu a tsakiyar mugaye, za mu ginu da dabi’ar yi wa mugunta kallon abu me kyau. Mu hadu mako mai zuwa!

Mu Fahimci Dabi’ar MUTUM 'ATTITUDE'

Matsalolin da ke tattare da yawancin ma’aikatu, masana’antu, cibiyoyi da hukumomi ba komi ba ne face matsalar rashin sanin dabi’un dan Adam. dabi’a aba ce me wahalan sha’ani, kadan ne daga cikin mutane su ke yin mu’amala da mutum a lokaci guda kuma su ke karantar dabi’arsa. Sau da yawa kawai mu’amala da fankon mutum mu ke yi, ba tare da nazarin dabi’arsa dangane da abubuwa ba.
                dabi’ar mutum ne ke taimakonsa ya fassara yanayi, kuma duk ta yadda ya yi fassaran yanayi a haka zai tafiyar da shi, kuma da wannan fassarar ne zai duba ya gani shin wacce irin mu’amala zai yi a dai dai lokacin.
                dabi’un mutane sun bambanta, sai dai a wasu lokutan a kan samu wani babban al’amari wanda ke zama sanadin haifarwa da mutane dabi’a iri guda. Misali a nan shi ne, a shekarar 2003 lokacin da qasar Amurka ta shirya za ta yaqi qasar Iraqi, mutanen qasar Amurka sun yi ta zanga zangan Allah wadai da wannan yaqi da a ke son gabatarwa. Wannan ya nuna mana cewa, mutanen Amurka sun gaji da yaqe yaqen da qasar ke shiga, saboda haka yawan yaqin da qasarsu ke yi sai ya haifar musu da dabi’ar qin jinin yaqi.     
                Akwai wasu abubuwa da dabi’ar mutum ne kadai ke kai shi ga aikata su. Na farko, dabia ce kadai ke sa mu qaunaci mutum ko mu qi shi, ita ke sa mu ji mu na son wasu gungun mutane ko qungiya. Haka nan dabi’arka ce kadai za ta iya zartarwa ka danganta kanka da qungiya; kamar misali idan dabi’arka ba ta qaunar tsiraici da kallon batsa, babu yadda za a yi ka kasance ma’abocin kallon fima fiman da ‘yan Kudancin Nijeriya ke yi a yanzu ‘Nigerian Films’, saboda dabi’arka ba ta son kallon irinsu, ko da bisa kuskure ka zo inda a ke kallo, yanayin fuskarka da yadda ka ke yi, zai nuna cewa ka ginu da dabi’ar qin irin wannan fima fimai.
                Na biyu shi ne, da dabi’a mutum ke dubawa ya ga shin idan ya aikata wani aiki me zai biyo baya? A nan za mu iya cewa saboda son biyan buqatar mutum ya na iya aikata dabi’un da zasu kai shi ga cimma muradunsa . Misali, mutumin da ya hango diyar wani ya na so, zai yi qoqarin ko ta wanne hali ya riqa aikata dabi’u masu kyau a wuraren da ya ke tsammanin mahaifin yarinyar ko wasu makusantanshi. Ba kawai biyan buqatun mutum ba, da dabi’a mutum ke kiyaye abubuwan da za su iya kasancewa barazana gare shi. Misali a nan shi ne, bayan da a ka samu sabuwar gwamnati a Nijeriya; da yawan manyan mutane sun fara sassauta dabi’unsu na almubazaranci, da almundahana saboda gudun kar Shugaban qasa Buhari ya yi sukuwa a kansu. Wannan dabi’ar ta ginu ne saboda tsoro.
                Na uku, a sau da yawa za ka ga wasu mutane na aikata abu babu kyawun gani. Su a wurinsu dabi’arsu ce ke nuna musu cewa wannan abu da su ke aikatawa dai dai ne. Abu daya ne ke dai daita dabi’ar mutum zuwa mai kyau kuma ta-gari, shi ne ilmi. Ilmi na da muhimmancin gaske wurin tasiri ga dabi’ar mutum. Misali a nan shi ne, za ka ga mutumin da bai je makarantar jami’a ba ko gaba da sakandare, zai tashi da wata irin dabi’a ta gani – gani ga duk wata qabila da ba ta shi ba. Amma a lokacin da mutum ya samu damar halartar makarantun gaba da jami’a, inda kusan kowacce qabila ta na da ‘ya ‘yanta a matsayin dalibai, bayan dogon lokacin da mutum zai dauka ya na karatu tare da mu’amala da mutane daga qabilu daban daban, za ka ga ya samu chanji a dabi’arsa daga qin jini ko gani – gani ga wasu qabilun da ba nashi ba.
                Na hudu, dabi’ar mutum ne ke ba shi dama ya bayyanawa duniya ko shi wanene, dabi’arsa ce ke ba shi daman bayyana al’adarshi da irin halayenshi. Kamar misali, a shekarun baya da su ka shude a jihar Kano, idan ka ga mutum da jar hula, babu tantama wannan jar hula na alamta qauna ne ko shauqin Malam Aminu Kano. A yanzu kuma idan ka ga mutum da hula a Kano, mutane na saurin fassara shi ne da kasancewa dan Kwankwasiyya. Wannan ne ya sa da yawan dattawa (tsofaffi) a cikin garin Kano su ka watsar da jajayen hulunansu (Na Malam Aminu Kano) saboda su ba’yan kwankwasiyya ba ne, kuma ba su so a fassara su a haka.
                Duk da dabi’a ba wata aba ba ce da a ke iya gani da ido, ko a taba, amma a na iya auna ta. Wannan ba sabon abu ba ne. idan ka na so ka fahimci inda dabi’ar mutum ta dosa dangane da wani al’amari bari ka ji yadda a ke auna dabi’a. Akwai wasu hanyoyin auna dabi’a da yawan gaske wadanda mu ke amfani da su, amma mafi sauqin ciki zan yi bayani a kai. 
                Kamar misali, ka na so ka fahimci shin menene ra’ayin mutum dangane da auren zawarawa da wasu gwamnoni ke bayarwa. Sai ka yi mishi tambaya kamar haka; Shin ka na goyon bayan auren zawaran da gwamnati ke jagoranta? Kai za ka qayyade amsoshin da mai amsawa zai zaba, ba wai za ka barshi ya yi ta zubo bayani ba ne. misali sai ka bashi zabi biyu; Eh ko A’a.
                Duk amsar da wanda a ka tambaya ya zaba a cikin biyun, da su za ka auna dabi’arsa dangane da auren zawarawa. Idan ya zabi EH. Shi kenan ka gano cewa dabi’arsa dangane da auren zawarawa ta goyon baya ce, wannan zai sa ba za ka riqa fargabar yin maganan auren zawarawa da shi ba, musamman muhimmancinshi da kuma amfaninshi. Idan kuma ya zabi A’A, ya na nuna dabi’arsa ba ta qaunar auren zawarawan da a ke yi, shi zai sa ka kiyaye yawan matsawa a kan auren zawarawa a duk wata tattaunawarka ko mu’amalarka da wannan mutumin. Mu hadu mako mai zuwa
    

SAUYI A CIKIN AL’UMMA: NAZARIN BUKIN ZAGAYOWAR RANAR HAIHUWA (Birthday)

Kowanne mutum a duniya haifo shi a ka yi, babu wani tarihi da ya riske mu a kan cewa ga wani wanda shi fadowa ya yi daga sama, ba a jariri ba, da girmanshi da wayonshi. Wannan dalili na cewa kowanne mutum haihuwarsa a ka yi a duniya ne ya samar da ranar haihuwa.
            A tsohuwar al’adar Malam Bahaushe, a ranar da a ka haifi mutum ba dole ba ne sai ya zama iyayenshi sun kiyaye kwanan wata da shekara, sai dai a kan yi wani abu mai ban sha’awa shi ne yi wa mutum lakabi da sunan ranar da a ka haife shi.
            Wadanda a ka haifa a ranar Juma’a, a kan kirasu da Danjuma ko Danjummai, mace kuma a kira ta da Jummai ko Juma. Macen da a ka haifa ranar Laraba kuwa sunanta Balaraba, shi namijin Balarabe  ko kuma Bala. Ranar litinin shi ne Dan liti, ranar Talata kuma dan tala.
            Nazarin wadannan sunaye su ma abubuwa ne masu tasiri wanda su na da muhallinsu a ilmin sanin halayyar Jama’a.
            Sauyi a cikin al’umma wani al’amari ne da ya zama wajibi, ba a iya kaucewa sauyi. Ko a na so ko ba a so ya na afkuwa. Kuma wani abun ban sha’awa da sauyi shi ne duk inda mutum ya je a fadin duniyar nan zai shaidi sauyin.
            Haka kuma sauyi kan dauki salon faruwa a cikin karamin lokaci ko kuma lokaci mai tsawo. Wani al’ada na sauyi shi ne idan a ka samu sauyi a wani bangare na al’umma yak an shafi sauran bangarori.
            Misali idan a ka samu sauyi a yanayin auratayya tsakanin mutane, wannan sauyi na iya shafar al’ada, idan sauyin da ya afku a yanayin auratayya ya afku ne ta fuskacin samuwar aure tsakanin kabilu mabambanta ba tare da la’akari da bambanci ba. Za a samu sauyi ne ta yanayin cakuduwar al’adu.
            Wani sauyin mutane ne ke tsara shi yadda zai auku, wani kuma ya na aukuwa ne ba tare da sanin mutane ba. Misali, mutane kan sauya yanayin shigarsu (sanya tufafi) a lokacin da yanayin sanyi ya kankama. Sanyin ke takura mutum ya yi shigan da bai saba da it aba. A wuraren da dusar kankara ke sauka, sai ka ga wannan dusar ta tilasta musu yin wani irin shiga, wanda babu yadda wani a yankin da babu dusar ya yi irinta.
            Cikin sauye sauyen da a ka samu a Nijeriya, mafi tasiri shi ne tasirin al’adar Bature a kasashen da ya mamaye a Afrika. Kamar a Nijeriya, an samu sauye sauye a yanayin zamantakewa; auratayya, buki, aiki (sana’o’i), tsarin abinci, sutura da sauransu.
            Cikin kuskuren da Bature ya tafka a kasashen Afrika shi ne karfa karfan da ya yiwa kakanninmu wurin raba su da al’adunsu, ta hanyar shigo musu da nashi, tare da nuna musu al’adunshi a matsayin mafiya fifiko da dacewa ga rayuwar mutum.
            Su ka fara sanyawa mutane dokokin tara iyali, kayyade haihuwa da auren mace guda daya rak, wai duk a sunan kiyaye bunkasar tattalin arzikin kasa. duk wannan bai kawar da mutanenmu 100% bisa 100% daga al’adunsu ba.
            Amma zuwan zamani, musamman bayyanar al’amarin ‘Globalisation’ dunkulewar duniya wuri guda ya haifar da sauye sauye a al’ummu fiye da tsammani. A yanzu abun da ke faruwa a birnin Ingila, wanda ke zaune a kauyen Neja zai iya kallo kaitsaye, ko dai ta wayar salula ko ta yanar gizo a na’urar kwamfuta ko tashar talabijin.
            Wannan ilmin sanin me ke faruwa a sassa daban daban na duniya ya taimaka wurin samun sauyi a yanayin bukin zagayowar ranar haihuwa. Ta yadda an jima a na kiyaye wacce rana a ka haifi mutum, wanne wata, a wacce shekara.
            Don haka idan shekara ta zagayo, dai dai wannan ranar a cikin watan da a ka haifi mutum, akwai buki na musamman da a ke shiryawa na tunawa da wannan rana ta haihuwa, wasu yaran ma iyayensu ke shirya musu, har zuwa su girma su shiryawa kawunansu.
            Al’adar bukin zagayowar ranar haihuwa, ba a kowacce al’ada ba ne akwai shi. Amma yanzu kuma ya zama a bu mafi wahalan gaske a rasa shi a cikin al’umma, komi kankanta akwai.
            Ya zuwa yanzu ma sauyi ya sake bayyana a yanayin wannan murna na zagayowar ranar haihuwa a Nijeriya. Yadda masu dukiya ke wannan murnar ta bambanta da yadda talakawa ke yi, duk da ya ke talakawan na ta kokarin ko ta halin kaka sai sun kwaikwayi masu kudi, su kuma masu kudin hankoronsu sai sun kwaikwayi turawa.
            A farko farkon bayyanar guguwar sauyin bukin zagayowar ranar haihuwa, yadda a ke taron shi ne a yi alkaki ‘cake’, ‘yan uwa da abokan arziki su taru, a yanka a ci, sannan a yi buki, masu bayar da kyauta ‘gift’ su bayar.
            Wannan al’ada ce ta masu kudi, musamman a Nijeriya, idan su na aikata wani aiki talaka ya fara kwaikwayo, sai su yi kokarin yin kari ko sauya na su don a ga bambanci. Tunda talakawa ma na rufe ido su kwaikwaiyi yanka ‘cake’, sai kuma a ka samu sauyin fara yin babban buki, wanda za a ce ga kalan kayan da a ke so mahalarta su sanya, (misali, bakin wando da jar riga), sannan kuma a kama hayan wani babban otal wanda a can za a yi bukin.
            Wannan sauyi a yanayin bukin zagayowar ranar haihuwa ya sa mata da yawa a yanzu na yin karyar ranar haihuwarsu, wata ma saboda kyaututtukan da samari kan kawo mata, ta kan shirya bukin zagayowar ranar haihuwa sau uku a shekara daya.
            Mafi muhimmanci a yanzu ba wai kiyaye ranar haihuwar ba ne ma kawai, a’a bukin da ke cikin ranar a ke yi mawa, kyautar da za a samu a ke yi mawa, wanda a irin kyaututtukan wata har sabuwar mota fil a ke bata, wata kuma kudade. bukin dai ya zama jari. Toh ku taya ni murna da addu’a, nawa na gaske ne, ni ma ranar haihuwata ta zagayo. Mu hadu mako mai zuwa!
                 

ILLOLIN BANGAR SIYASA DA RIKICIN ZABE GA MATASA

Tabbas matasa na da muhimmancin gaske a kowacce al’umma, tasirinsu ya fi gaban a zura ido kawai ga al’amura ko yanayin yadda su ke gudanar da rayuwa. Wajibi ne da ya hau kan al’umma kan yin tattalin rayuwar matasa, samar da hanyoyin shigar da saqonnin abubuwa masu kyau don su siffantu da su, haka kuma a yi musu bayanin illolin abubuwa marasa kyau don su qaurace musu.
Duk wata qasa da ta ci gaba a wannan duniya, idan ka waiwaiyi sirrin da ke tattare da samuwar wannan ci gaba, za ka ga a hannun matasansu ya ke. Saboda basu yin sakaci a fannin kulawa da rayuwar matasa.
Haqqi ne babba wanda ya rataya a wuyan iyaye da su kasance mataki na farko a inda ‘ya ‘yansu za su koyi tarbiyya, mu’amala da mutane, kiyaye dokokin qasa da oda, kaucewa ayyukan barna da sauransu.
Idan iyaye su ka gaza aikata hakan ga ‘ya ‘yansu, babu tantama a dai dai lokacin da yaron ya kai shekarun girma (Matashi) ya fara mu’amala da wasu abokai a waje za su koya mishi dukkan dabi’un da su ka ga dama. A wasu lokutanma ba sai sun koya mishi ba, yanayin mu’amala a tsakaninshi da su ne zai sa ya riqa kwaikwaiyon yadda su ke tafiyar da rayuwarsu a hankali har ya gina dabi’a.
Wannan ya nuna cewa haqqin iyaye ne, kuma ikon kiyaye ‘ya ‘ya daga fadawa hadurran kwaikwayon halayen banza a waje na hannun iyayen ne. wanda idan a ka samu kaso 60% cikin 100% su na sauke wannan nauyi, za a ga chanji.
Qasashen da su ka ci gaba din nan, doka ce mai qarfi wacce ta tilasta iyaye a kan tarbiyyar ‘ya ‘yansu. Har ma idan iyayen ba su iya yi ba, sai hukuma ta dauki wannan babban aiki, saboda fahimtar irin hadarin da ke tattare da barin matasa cikin halin rashin bambance kyakkyawa da mummuna.
A qasashen Afrika, sai ya kasance kaso mai yawa na iyaye babu ruwansu da halin da ‘ya ‘yansu za su shiga idan har basu dauki nauyin kula da tarbiyyarsu ba. Haka kuma a wannan yanki namu na Afrika, iyaye da dama (sai dai kadan) ba su wani taka rawar a zo a gani wurin hobbasa kan ‘ya ‘yansu su yi karatu.
Halayen banza da aikata duk wani aiki da zai cutar da mutum ko ya janyo asarar dukiya ya na da alaqa da jahilci. Saboda shi jahilci babu abun da ya ke umurtar qwaqwalwa ta aikata face son rai da aiki ba tare da tantancewa tsakanin mai kyau da marar kyau ba.
Wannan shi ne dalilin da ya sa baragurbin ‘yan siyasa, wadanda ba burinsu ganin ci gaban Nijeriya ba, su ke amfani da matasa wurin cimma mummunar manufarsu ta aika aika. Su ne su ke ba matasan makamai da qwayoyi.
daya daga cikin abun da ke tashe a tsakankanin matasa a Nijeriya shi ne bangar siyasa da rikici. Wannan al’amari ya na da matuqar hadarin da idan ba an magance shi ba ne, lallai ba zai taba yiwuwa a mori dimokradiyya ko wanzajjen zaman lafiya ba.
A al’ummun da su ka ci gaba ba qaramin aibu bane a kira mutum da dan bangar siyasa ballantana kuma daya daga cikin masu hura wutar rikicin siyasa, amma a Nijeriya wannan ba komi ba ne. Wannan bangar siyasa ta bambanta da asalin ‘yan sara – suka da mu ke da su, da ‘yan kalare da ‘yan daba.
Duk inda a ka kira wadancan sunaye, musamman a garuruwan Bauchi, Kano da Gombe, suna ne wanda ya shafi matasa masu ayyukan rashin mutunci, rashin da’a da keta haqqoqin al’umma.
Zaben shekarar 1999, wanda tsohon janar, Olusegun Obasanjo ya lashe. Sai dai tun a wannan lokaci ne ya kamata gwamnati ta tashi tsaye a kan rikicin zabe da bangar siyasa a tsakankanin matasa. Wannan irin mummunan dabi’a ta ci gaba da faruwa har a zaben shekarar 2003 da a ka yi. Maimakon a samu sauqe sai dai ma a ka yi ta samun qaruwar dabi’ar bangar siyasa da rikicin zabe ga matasa.
‘Yan siyasa masu mugun nufi a lokuta da dama su na aiki da matasan ne wurin sace akwatunan zabe, kai farmaki, da qone - qonen da su ka sabawa shari’a.
Yanayin da ke fuskantarmu, bisa la’akari da gabatowar babban zaben shekarar 2015, alamu na nuna matasan da ba su da ruwa da tsaki da da kalare, daba ko sara – suka akwai yiwuwar su fada ma irin wannan mummunan aiki na bangar siyasa da rikicin zabe.
A lokacin da a ka yi zaben fid da gwani na jam’iyyu a Nijeriya, an samu rahotannin yadda wasu ‘yan siyasa a jam’iyyun su ka yi amfani da matasa wurin tayar da hankula domin kawai su yi qaurin suna.
Ya kamata ne matasanmu su hankalta, su gane cewa bangar siyasa da rikicin zabe babu wani alheri da su ke haifarwa, sai dai sharruka birjik.
Rahotanni sun adana cewa a rikicin zaben shugaban qasa da ya auku a watan Afrilun 2011 ya yi sanadiyyar rasa rayuka sama da 800, kamar yadda hukumar kare haqqin bil’adama su ka bayyana. Wadanda su ka mutu din an kashe su ne cikin kwanaki uku a jihohin arewa 11, wanda a kasha 90 na kashe – kashen matasa ne su ka aikata, haka ma rikicin zaben matasa ne su ka tayar.
Zaben shekarar 2011 da ya gabata ya tafi ya bar baya ta qura, bilhasali ma ba a taba yin zabe wanda a ka zubar da jinni kamar shi ba. An tarwatsa mutane daga muhallinsu, wasu sun rasa iyaye da ‘yan uwa. Hukumar bayar da tallafin gaggawa ta shaida cewa sama da mutane dubu 65,000 ne su ka bar gidajensu sakamakon rikicin.
Idan matasa su ka hankalta ta hanyar qauracewa bangar siyasa da rikicin zabe, tabbas baragurbin ‘yan siyasa da basu son zaman lafiya a Nijeriya ba za su kai ga cimma burinsu ban a zubar jinin mutanen da ba su ji ba, ba su gani ba.
A matsayinka na matashi, ya kamata ne ‘yan siyasa su taimake ka wurin gina rayuwarka, a samar da ayyukan da matasa za su yi bankwana da zaman banza, a samar musu guraben karatu a makarantun da mu ke da su; wannan shi ne aikin gina rayuwar mutum ba a bashi makami da qwaya ba. Makami da qwaya sai dai rusa rayuwarka, ya zama ba ka da fata nagari ga kanka da al’ummar da ka ke tare da su. Mu hadu mako mai zuwa!

A SIYAR DA RAI A NEMO SUNA!

Haha! Matuqar ka na raye za ka yi gane – gane a duniyan nan, musamman idan ka na mu’amala da mutane barkatai, ko kuma ka na da ikon samun labarun yanayin yadda mutane daban daban daga sassan duniya su ke gudanar da rayuwarsu. A nan ne za ka tabbatarwa da kanka qarfin halin ‘yan neman suna.
Siyar da rai kala kala ne, kuma kusan masu irin wannan dabi’a ta siyar da rai sun san duk wata hanya da za su bi su aikata hakan, a wasu lokutan ta sha rutsawa da su, a wasu lokutan kuma su tsallake rijiya da baya.
Idan a ka ce siyar da rai kawai a ka yi shiru. Sai mutum ya dauka a na nufin a wurin siyar da ran dole sai ya kasance akwai barazana ga rayuwa. Wanda kuma ba haka ba ne, siyar da rai a nemo suna, ya na iya qumsar aikin da zai zubar da mutunci, qima, dattako ko ya rage kaifin wayonka a idon jama’a. wannan shi ne ma babban siyar da rai.
Wasu misalai na siyar da rai amma a ka samo sunan da a ke nema, shi ne irin qeqyashewa da tsayin dakan da tsohon mataimakin shugaban qasa, Alhaji Atiku Abubakar ya yi gab da zaben shekarar 2007. Inda ya fito kaitsaye ya yi fito na fito da muradin mai gidanshi, tsohon shugaban qasa Olusegun Obasanjo.
Siyar da ran da Atiku Abubakar ya yi, a na iya cewa ya ci riba, ya kuma yi suna sosai a wancan lokaci. Musamman yadda ‘yan Nijeriya su ka fara kallonshi a matsayin wani sabon gwarzo, wanda ya rusa sabuwar aqidar ‘Third Term’.
Atiku Abubakar bai tantance fada wa kasadar siyar da rai ba, har sai da ya samu tabbatattun hujjoji a kan maigidanshi Obasanjo ba zai tallafa mishi don ya maye gurbinshi ba. Sannan ya tabbatar da cewa idan har haqar ‘Third Term’’ ta cimma ruwa, shi kam sai dai kuma tarihi. Zabi biyu a wancan lokaci Alhaji Atiku Abubakar ke da su; ko dai ya danne zuciyarshi ya hadiyi haquri da duk wani wulaqanci da zai biyo baya. Ko kuma ya qaddamar da yaqi ba qaqqautawa.
A ‘yan kwanakin baya ma, siyar da ran da Malam Ibrahim Shekarau ya yi babban misali ne, saboda shi kanshi ya san ya siyar da rai ne a matakai biyu; komawa jam’iyyar PDP wacce a baya ya la’ance ta iya la’anta da abubuwan da za su biyo baya na kallon da jama’a za su riqa yi mishi. Na biyu shi ne ya zauna a cikin jam’iyyar adawa ta APC ma siyar da rai ne. bisa dalilin ita uwar jam’iyyar ta qasa ta shardanta cewa duk jihar da gwamna ko mataimakin gwamna ya komo jam’iyyar, shi ne zai zama shugabanta na jiha.
A halin da Malam Shekarau ya tsinci kanshi, ko dai ya zauna a cikin jam’iyyar ta APC qarqashin abokin adawanshi gwamna Rabi’u Musa Kwankwaso ko kuma ya kama gabanshi (matakin da ya dauka). Qarshenta dai da Malam Ibrahim Shekarau ya duba da kyau, ya natsu ya ga cikin biyun, wanne siyar da rai ne zai zamar mishi mai sauqi sauqi.
Tsoron yin kasadar siyar da rai ne ya hana mutane irinsu Gwamna Sule Lamido, da Gwamna Babangida Aliyu su biye ma takwarrorinsu su Gwamna Aliyu Magatakarda Wamakko, Gwamna Kwankwaso da Gwamna Amaechi. Saboda ba su shirya ba, kar wurin neman suna su kwan ciki.
Wadannan su ne kadan daga cikin misalan siyar da rai a siyasance. Haka nan a mu’amalarmu ta yau da kullum, cike ta ke da siyar da rai. Musamman wadanda babban burinsu shi ne neman suna da son a ce su ne su ka yi kaza da kaza.
Wasu mutanen dabi’arsu kenan a ce su ne su ka fara aikata wani al’amari, ko su ne su ka dai daita wani abu, alhali ba za su yi nazarin me neman sunan nan zai iya janyo musu ba. Shin idan sun siyar da rai, qima da darajar da su ke kwadayi za su samu ko a’a?
Kowanne mutum mai hankali a duniyan nan, ya na da lura da kiyaye abubuwan da kan je kan dawo. Kawai yawancin abun da ke cutar da mutane a wannan zamani shi ne rashin tunani. Kyau a ce duk abun da ka riska ka tsaya ka yi tunani, ka yi nazari na musamman dangane da abun, ka tantance ka cire abubuwan da za su iya shafar mutuncinka ko qima, ko daraja, idan har akwai wadannan barazana masu yawa, sai ka yi haquri kawai.
Saboda mutunci shi ne mutum. Duk lokacin da kaso 40 cikin 100 na jama’an da ke kallonka da mutunci su ka daina, ina mai tabbatar maka da ka rasa wani babban abu a rayuwanka wanda zai yi ta janyo maka asarori na daukaka da amintan jama’a, har zuwa lokacin da za a sake sakankancewa da kai da al’amuranka.
Sau da yawa, ya fi kyautuwa ka yi shiru a abun da bai shafe ka ba. Wasu kan yi alqawuran siyar da rai, don kawai su farantawa mutum rai, alhali idan alqawarin bai cika ba, maimakon su nemo suna, sai dai su zubar da suna.
Daga qarshe ina kira ga masu dabi’ar siyar da rai don neman suna, su taimakawa kansu su rage, saboda ba kowanne siyar da ran ba ne ke tattare da suna. Wani maimakon nemo suna, sai dai ya janyo kuka da raunin da tabonshi ba zai taba gushewa ba. Mu hadu mako mai zuwa!

MENENE TSORO?

Akwai wani lokaci da na je qauye a Arewacin Nijeriya, sai na yi niyyan siyan Kankana. Yayin da mai kankana ya zabo wata ‘yar babba, ya na so ya yanka, sai na lura wuqar ta yi datti sosai, na buqaci ya wanke ta tukunna. Ba tare da qyashi ba, ya tsuguna ya sa hannu a wani magudanan ruwa ya fara wanke wuqan, daga can nesa na hango yara da masu wucewa na tsayawa su tsula fitsari abunsu a magudanan ruwan.
            Nan da nan na yi gaggawa na ce mishi, Malam ban ma so a yanka, kawai bani Kankanan a haka, ba tare da an yanka ba. Ina ganin wannan, wani zance na masana halayyar Jama’a ne ya fado min, inda su ke cewa, ‘Yayin da mutane su ke kallon abu a matsayin shi ne haqiqa, toh shi ne haqiqan a dukkan mu’amalolinsu.’
            A dan wannan misali, mu na iya ganin yadda  shi a wurin mai siyar da Kankana na qauye, bai yarda a haqiqa cewa akwai wasu qwayoyin cututtuka ba. Ni kuma da na zo daga birni na yi imanin cewa a haqiqanin gaskiya akwai qwayoyin cuta. Kuma kowanne dayya a cikinmu (tsakanina da mai kankana) mun yi aiki ne da yadda mu ka fahimci haqiqa.
            Ba kawai wai ni ina da wayo ba ne ya sa na gaskata samuwar qwayoyin cututtuka, a’a, wannan ya na da alaqa da al’umman da na taso a cikinsu ne.
            Wani qarin misali dangane da yadda mu ke kallon haqiqanin abu, shi ne misalin wasu tagawaye, masu suna Jack da Oscar, wadanda a ka yi rainonsu har zuwa girma a wurare daban daban. Jack an yi rainonshi a Trinidad shi kuma Oscar an raine shi a qasar Jamus.
            Jack sai ya girma da qiyayyar Hitler a zuciyarshi, saboda a Trinidad ya taso. Yayin da dan uwanshi Oscar kuma ya girma da qaunar Hitler cike da zuciyanshi.  
            Wannan ya nuna mana cewa ashe ba wai abun da Hitler ya aikata ba ne asalin haqiqa. Haqiqa shi ne yadda mu ke kallon abun da shi Hitler din ya aikata.
            Lokacin da a ka sace ‘yan matan makarantar Sakandare sama da 200 a garin Chibok. Yanayin yadda gwamnatin shugaban qasa Goodluck Jonathan ta riqi al’amarin ya na da fassarorida yadda kowanne mutum ko bangare na mutane za su kalle shi.
            A garin Chibok da wasu yankunan Arewa, za a kalli wannan a matsayin sakaci daga shugaban qasa, saboda shi ke da ikon kiyaye duk wani dan qasa. Amma idan ka samu wani dan Neja Delta, zai iya ce ma ka babu laifi a banzantar da zancen da Shugaban Goodluck ya yi har na tsawon awanni 48, saboda bai yi imanin an sace su da gaske ba.
            Masana halayyar Jama’a da zamantakewa (Sociologist) su na kiran irin wannan da yadda a ke kallo ko fassara haqiqanin al’amari. Al’umman da mu ka taso a cikinta ne ko dasa mana abubuwa da daman gaske, ciki har da yanayin yadda mu ke fahimtar haqiqanin abu. Ko mun sani ko ba mu sani ba, tasirin inda mu ka taso ne ke koyar da mu qin wani al’amari ko mutum, tare da son wani al’amari.
            Wannan ba qaramin maudu’i ba ne, duk da wani na iya kallonshi a matsayin Kalmar ‘TSORO’ zalla, alhali al’amarin wuce nan.
            Idan ka na so ka san menene haqinanin ma’anar tsoro, sai ka kalli Kalmar ta siffofi daban daban; idan kuwa har ka kalleta ta siffofi, za ka gamsu cewa babu wani ma’ana guda daya da ke daukan gundarin fassaran Kalmar ‘Tsoro’.
            Misali, idan a ka ce abinci, ka ga ko ma dai menene, abun da ke fara zuwa a zuciyar duk wanda ya ji Kalmar shi ne, wani abu wanda zai iya yiwuwa ya shiga cikin mutum ya zauna, ko kuma ya shiga cikin a amayo shi.
            Amma kawai idan a ka ce ma ka ‘Tsoro’, za ka buqaci a ba ka dama ka yi bayani, saboda  shi ba yanayinsu daya da Kalmar ‘abinci’ ba. Sai a tambaye ka a ce ka fassara menene tsoro?. Ina mai tabbatar da cewa idan a ka yiwa mutum biyar wannan taambaya, amsoshinsu za su zama daban daban, amma idan ka tambaye su menene abinci, dole a amsarsu sai sun yi kamanni da juna.
            Wani zai ce, tsoro shi ne firgita. Yayin da amsar wani za ta kasance, tsoro shi ne kidimewa. Wani amsan kuma na iya cewa tsoro shi ne fita daga hayyacin dai dai zuwa wani hayyaci na ba dai dai ba.
            Toh idan haka ne, irin wadannan  kalmomi, ta ya za mu iya fassara su ko kuma mu fahimce su yadda ya dace? Wannan ba wani abu ba ne mai wahala, ya na da sauqin gaske.
            A wurin qananan Yara ‘yan qasa da shekaru 10, tsoro shi ne duk wani abu mai muni. Don haka ne ma za ka ga a lokuta da dama, irin Yaran nan masu qiriniya, sai ka ga iyayensu na ce musu ga ‘DODO’ nan. Ba wai Dodon ba ne da gaske, sannan ba wai kawai fadin Kalmar Dodon ba ne a baki, idan iyayen su k ace ga Dodo nan, sai su yi wani irin yamutse fuska ko su ma su yi wani irin firgigi yayin da su ke cewa dodon na zuwa.
            Wannan yanayi da iyayen ke yi, shi ne yin tasiri a zukatan Yara, sai su gina tsoron dodo a zukatansu. Ka na iya gane tsoro a yanayin Yaro, yayin da yana yin wani abu, sai mahaifiyarshi ko mahaifinshi ya  ce, ‘Ku kawo min Bulala’, a nan ba wai Kalmar bulalar b ace ke da tasiri, ta na iya yiwuwa an taba tsula ma yaron bulala, don haka qwaqwalwarshi ta kiyaye tsoron bulala.
            Kaman ka kalli mutum geme – geme ne k ace mishi ga Dodo, kai ma ka san ka na batawa kanka lokaci ne. ko kuma ka kalli matashi wanda yah aura shekaru 20 zuwa sama (yana ganiyar balaga) don ya yi laifi ka ce a kawo bulala.
            Tsoro a wurin matasa, shi ne kakkausan kalamai daga bakin iyayensu ko wasu wadanda su ke qimantawa. Za ka ga a lokuta da yawan gaske, idan wani abun firgici ya faru, za ka ji matashi na cewa, ‘Ni wallahi ban tsorata ba’, saboda shi a wurinshi, dar din da ya ji a cikin zuciyarshi ba sunanshi tsoro ba. Amma idan a ka kori matashi daga makarantar sakandare ko Jami’a, za ka ji ya na cewa, “Tsorona shi ne idan mahaifi ko mahaifiyata su ka sani”.
            A qarshe ina so mu gane cewa, tsoro shi ne tsoro. Yadda ka fahimce shi a na ka tunanin, ya bambanta da yadda baturen Ingila ya fahimci shi. Mu hadu mako mai zuwa
           
 
 
 

 

DAN SANDA ABUN TSORO NE?

Mai karatu a wannan makon zan so in wayar da kawunanmu ne dangane da 'yan sanda da ayyukan su,  za mu ta~o inda ke yiwa duk wani dan qasa na gari qaiqaiyi dangane da aikin dan sanda. Su ma na gari cikin ‘yan sandan za su qaru da fashin baqin.
Kalmar POLICE an samo ta ne daga kalmar POLITIA daga harshen Latin, su ma Latin sun samo POLITIA ne daga harshen GIRKA, domin a asali Girka sun kira Kalmar ne da POLIS.
Kafin a samar da tsarin aikin dan sanda a hukumance a wannan qasar ta mu, da ma can mu na da hanyoyin da kakanninmu su ke bi wurin samar da tsaro, kare rayuka, dukiyoyi da sauransu. Kamar misali a qasar hausa akwai DOGARAI, wadanda su ke aikin masu bayar da kariya ga Sarakuna, kuma su ke gudanar da aikin sintiri a cikin gari. A wancan lokacin SARKIN DOGARAI shi ne ke a matsayin shugaban jami'an tsaro. Cikin ayyukansu sun hada da amsar haraji, lalubowa da kuma horas da mai laifi, hana aukuwar barna da sauransu. 
Haka nan kuma mutanen Masarautar SAYFAWA da su ka rayu KANEM BORNO su ma sun jima da tsarin aikin 'yan sanda a al'adance. TALBA shi ne sunan shugaban 'yan sintiri kuma alqalin alqalai a kotun MAI (sarki). 
A yankin Yarabawa kuwa, yammacin Nijeriya,  sunan jami'an tsaro kafin zuwan turawan mulkin mallaka sun hada da ILARI, EMESE, ko AGUNbEN su ne ke gudanar da duk wasu ayyukan 'yan sanda, ayyukansu sun yi kamanni da na DOGARAI a arewacin Nijeriya. 
Wannan ya nuna mana cewa ashe ba bature mai jan kunne ba ne ya zo ma mutanenmu da aikin dan sanda, ba bature ba ne ya koyar da mu harkar tsaro, da tsaronmu ya zo ya same mu, sai dai ma muguntar gur~ata mana harkar tsaron da ya yi. 
Zan dan ta~o yadda turawan mulkin mallaka su ka qirqiri 'yan sandan zamani, manufofin qirqirarsu da kuma sakamakon da mu ke gani har yau.
Ya na da kyau kowannenmu ya san da cewa jami'an 'yan sanda da mu ke da su a hukumance a Nijeriya, turawan mulkin mallaka ne su ka samar da su. Turawan sun fara ne da gina hukumar mutum 30 a shekarar 1861 a wurin da su ka kira 'LAGOS COLONY' wanda daga bisani wannan tsarin ya kutso yankin hausawa a shekarar 1879. A shekarar 1896 ne a ka qaddamar da jami'an 'yan sandan Legas.
A shekarar 1930 ne a ka samu hadewar jami'an 'yan sanda Arewa da na Kudu a ka samar da hukumar 'yan sanda ta qasa, kuma a ka yi mata hedikwata a Legas. A shekarar 1943 ne kuma  turawan mulkin mallaka na birtaniya su ka rubutawa hukumar kundin tsari.
Na kawo wannan dan taqaitaccen tarihi ne don in yi sharar fagen yadda mai karatu zai fahimci rawar da Turawa su ka taka na samar da 'yan sanda a hukumance, kuma sun yi hakan ne ba wai don kakanninmu su ci moriyar harkar tsaro ba, ba sun yi ba ne don a kare rayuka da dukiyoyin iyayenmu.
Turawan sun kafa hukumar 'yan sanda ne saboda su samarwa kawunansu da tsaro da kariya, haka nan kuma sun kafa su ne don su riqa amfani da qarfinsu wurin danne mutane, ladabtar da wadanda ke yiwa dokokin bature kunnen qashi.
Wannan ya bamu ilmin gano dalilin da ya sa baturen mulkin mallaka ya kafa hukumar 'yan sanda, an kafa su ne su don su kare son rai da muradun mai mulki ko mai iko.
Ko da baturen mulkin mallaka ya ba Nijeriya wani abu wai shi 'yancin kai, sai ya bar wa hukumar da su ka gaje shi gadon hukumar 'yan sanda. 
Shi ya sa masana da dama su na ganin cewa matuqar ana son a ga abun arziki a hukumar 'yan sandan Nijeriya,  to a rushe tsarin da Bature ya assasa. 
dan sanda ya kamata ne ya zama abokin kowa, ya zama mai hankali da natsuwa, ya zama mai sanin ya kamata. A halin yanzu dai akasin haka a ke gani a Nijeriya, a wasu lokutan ma sai ka ji ina ma za a riqa gwajin tabin hankali kafin a dauki mutum aikin tsaro? Saboda yadda ‘yan sanda a Nijeriya su ka dauki  sakar wuta kamar kwankwadan kofin ruwa.
Bai kamata dan sanda ya zama mai girman kai, mugunta, da zafi ga jama'a ba, saboda da kudin al'umma a ke tufatar da su, a ke biyansu albashi, don su zama masu bayar da kariya ta kowacce siffa ga ‘yan qasa, ka ga kenan su hadimai ne ba su zama dodanni ba.
Idan a na son haifar da da mai ido a qoqarin samar da fahimtar juna tsakanin yan sanda da mutanen gari, dole ne a shigo da harkar 'POLICE COMMUNITY RELATIONS', ma'ana gina kyakkyawar alaqa a tsakani. Mu hadu mako mai zuwa
 

MUTUM MUGU NE!

Mai karatu wannan makon guzuri na ke dauke da shi gare ka, wanda In Allah ya yarda ka ankare za ka ci ribar zama da duk wani mugu.
Domin shi mugu a kullum zuciyarshi ba ta san komi ba face kanshi, babu ruwanshi da wadanda ke qarqashinsa, bilhasali ma ba ya qaunar ci gabansu don a tsammanin busasshiyar zuciyarsa za su iya yin kafada da kadada da shi, kun ji bahaguwar fikira.
Mutum ne zai ingiza ka wurin aikata wani aiki, wanda har cikin zuciyarshi, tsakaninshi da Allah ya san wannan aikin ba alheri ba ne amma saboda ka cutu zai rintse ido a kan yi maka ingiza mai kantu wuta. Musamman a al’amuran da su ka shafi kasuwanci, cinikayya, miqa amana, qulla aure da sauransu.
Faram-faram cikin fara’a za ka ga mutum ya na tarairayarka, mutumin kirki a fuska amma kuma mamugunci a zuci. A yi ta nan da nan da kai, alhali kuma ba a son duk wani abu da zai alamta nasara ko daukakarka.
Me a ke nufi da mugunta?, za a iya samun fassarori mabambanta dangane da kalmar ‘Mugunta’, amma abin la’akari shi ne ko ta wacce siga ka fassara Kalmar zai kasance ta na alamta wani abu ne mara kyau.
Masana halayyar jama’a su na fassara Kalmar ‘Mugunta’ a matsayin dabi’a wacce ke tattare da rayuwar mutane, dabi’a ce wacce kowanne mutum ya na da ita, sai dai mutum ya na iya magance dabi’ar da wasu dabi’un. Akwai muhawara sosai akan wannan fassarar.
Mugunta ta na farawa ne a hankali sakamakon ‘Son rai’, shi kuwa son rai ya samo asali ne daga fargabar kubucewar iko daga hannu, sannan gazawa ne ga wanda ke aikatawa.
Babban alamin mai son rai shi ne wanda ya ke gabato da buqatunshi gaba-gaba, ko da kuwa akwai wadanda su ka fi shi matsuwa da damuwa.
Sai dai kuma a na iya cewa dabi’ar mugunta na iya samo asali daga yarintar da mutum ya yi. idan a lokacin yarinta, mutum bai samu tarbiyyar da ta dace ba a wurin iyayenshi, lallai dabi’ar mugunta na iya yin tasiri akanshi. Saboda mu’amalolin da zai yi da wasu yaran a waje, za su iya kasancewa masu mugayen dabi’u.
Dadin dadawa kuma, mugunta na iya samo asali daga gidan da a ka samu sabani tsakanin iyaye ‘Broken home’ har ta kai ga aure ya rabu. A irin wannan halin mutum ba zai samu tagomashin tasowa tare da cikakkun Iyaye ba. Idan ya tsammaci mahaifinshi ya cuci mahaifiyarshi ne, shi kenan dabi’ar mugunta ta fara samun muhalli a zuciyarshi.
Wasu mutanen kuma mugaye ne saboda su na so su janyo hankalin al’umma zuwa ga halin da su ke ciki. Irin wadanda a ka yi biris da su ba a nuna musu qauna. Kamar misalin masu shaye shayen kayan maye, idan ba a dauki matakin janyo su a jiki da kwakkwafa su ba, za su yi ta aikata dabi’o’in mugunta don su janyo hankalin al’umma.
Sannan kuma akwai kason wasu mugayen mutane guda biyu; na farko shi ne wanda ke ganin shi ya fi qarfin kowa, akwai kuma wanda ke ganin shi wulaqantacce ne.
Mafi sharrin shi ne mugun da ke ganin ya fi qarfin kowa, kuma mutane duk a qasanshi ya kamata a ce su ke, wannan ya fi zafafawa a mugunta, saboda duk wata hanya da wani zai ci gaba toshe ta ya ke yi, kuma babu abun da ya ke qauna a duniya irin a ce ya danqwafar da wasu a qarqashinsa ya na bautar da su kaman bayi.
Shi kuwa mugun da ke ganin shi wulaqantacce ne ya fi kowa wawanci, saboda shi a ganinshi a komi an barshi baya, zai kasance ya na qasqantar da kanshi kuma ya na jin nauyin yin mu’amala da mutane saboda ya na ganin bai kai ba. Don haka ne sai ya riqa yi wa mutane mugunta, don a tunaninshi sun fi shi.
Sai dai fa babu abun da ya kai maganin mugu sauqi a wannan rayuwa, kawai mutum na buqatar ya san hanyoyin da zai bi ne. Da zaran ka fahimci cewa wani mugu ne, ka yi qoqarin sauya mu’amala da shi, duk abun da za ka aikata kar ka barshi ya yi tsammanin shi ke iko da rayuwarka.
Ba wai ina nufin ka watsar da shi ba ne, a’a, kawai ka yi qoqarin yin mu’amala da shi kamar yadda ka ke yi da sauran mutane, da kanshi za ka ga ya fara canzawa, saboda ya fara fahimtar ka san ciwon kanka, ci gaba da danne ka ba zai yiwu ba.
A kowanne mataki na rayuwa sai ka hadu da mugu. [alibai sun san me na ke nufi da mugu, musamman wadanda su ke haduwa da ‘yan baqin ciki qiri - qiri, wadanda ke bata rai kawai saboda wani ya fi su sakamako mai kyau.
Haka nan ‘yan kasuwa ma sun san mugu, saboda shi ne ke surkule, tsafe tsafe da kauce hanya don kawai ya ga jarin wani ya rushe. Kusan a manyan kasuwanni, sai dai ka yi ta ganin a na ajiyewa mutane Manja da doya a qofar shago, don tsabar mugunta!
A kowacce ma’aikata akwai mugu, a wasu lokutan mugun na nan kwance cikin ma’aikatar wani lokaci kuma ya na bibiyan ayyukan ma’aikatar ne ya na kai tsegumi don a kori wani daga aikin da ya ke cin abinci.
Mugu bai so ya ga a na dariya, bai so ya ga a na walwala, bai so ya ga mutane na zumunci cikin annushuwa. Komi na jin dadin duniya ya fi so su zama na shi. Kuma mugu shi burinshi shi ne kullum mutane su riqa roqonshi da neman taimako a wurinshi. Allah dai wadaran Mugu.
Wani mahaukaci da na sani a unguwarmu, idan ya zo wucewa ka ce ‘Mutum Mugu ne’, caraf za ka ji ya amsa; ‘Ko ya mutu sai an daure shi’. Mu hadu mako mai zuwa

MUTUM DA QWAQWALWARSA!

A yanzu a duniya babu wani fanni da ke amsuwa fiye da fannin ilmin sanin halayyan dan Adam da qwaqwalwarsa. Wannan fanni wanda a turance a ke kiranshi da ‘Psychology’ ya na a sahun gaba cikin fannonin da su ke tashe. Haka kuma wadanda su ka karanta fannin sun fi saurin samun ayyuka; wadanda su ka hada da ayyukan wucin gadi, aikin din din din, da sauransu.
Wata qila mutum ya ce ai fannin ilmin akawu ‘Accounting’ shi ne mafi amsuwa da saurin samarwa mutum gurbin aiki. Eh, ba zan yi jayayya ba idan dan Nijeriya ya ce haka (dan Nijeriyan ma wanda bai san me ke tafiya a duniya ba), saboda a Nijeriya hukumomin da su ka gabata ba su dauki qwaqwalwar dan adam da muhimmanci ba. Babbar damuwarsu ita ce a qirga a kwashe, sai kuma a lissafa.
Amma idan mutum ya na bibiyan abubuwan da ke faruwa a qasashen da su ka ci gaba, qasashen da su ka dauki rayuwar mutanensu da muhimmanci, za ka samu cewa sun mayar da hankali sosai ga wadannan fannoni guda biyu; fannin kiwon lafiya da maganguna, da kuma fannin halayyar dan adam da qwaqwalwa.
Da yawan mutane na tsintar kawunansu a cikin matsalar qwaqwalwa wanda a qashin kansu ba za su iya yin cikakken bayanin me ke damunsu ba, haka kuma ba su san daga ina su ka yi gamo da wannan cuta ba. Da yawan ‘yan Nijeriya na fama da irin wannan. Mutum na da cuta a qwaqwalwarsa, amma bai ma san da zamanta ba.
Akwai wani masani da na ji ya na qalubalantar likitoci a kan matuqar su na buqatar aikinsu ya riqa tafiya lafiya qalau, wajibi ne su samu tarbiyya daga masana halayyan dan Adam da qwaqwalwa ko kuma ma ya kasance kowanne asibiti akwai sashen da ke wannan aiki.
Na yarda da zancen masanin, saboda a qasashen da su ka ci gaba, ba kowacce cuta ba ce a ke barin mai ita a hannun likitoci. Saboda a sau da yawa matsalar na da alaqa ne da qwaqwalwa. Aiki ne na masana wadanda su ka qware a sanin yadda matsalolin qwaqwalwar mutum da yadda ya kamata ta kasance. Masana a wannan fanni, su kan yi la’akari da damuwa, fargaba, qunci, da sauransu don bayar da shawara ga mutum.
Hadari ne sosai idan mutum ya na cikin damuwa amma kuma ya kasance ya na hadiye damuwar a cikinshi. Yawanci mutane masu irin dabi’ar nan ta shiru shiru (rashin son yin magana) sun fi fadawa wannan hadari. Saboda haka ne akwai wasu masana halayyar dan Adam da qwaqwalwa wadanda a ke kira da ‘Counseling Psychologist’, babban aikinsu shi ne su koyawa mutum yadda zai iya yin magana cikin mutane, yadda za ka iya fadin ra’ayinka, ka amayar da abin da ke cikin cikinka ba tare da wani boye boye ba.
A lokuta da daman gaske an fi samun wadanda su ka qware a fannin kwakkwafa tunanin mutum don ya iya magana a asibitocin lura da masu cutar qwaqwalwa, manyan asibitoci har ma da makarantu. A qasashen da su ka ci gaba a na samarwa da makarantun Firamare irin wadannan qwararru ne saboda su riqa lura da yanayin dalibai yara. Saboda a sau da yawa akwai yaara haziqai amma ba su iya yin magana ko su fuskanci al’umma domin bayyana hazaqarsu.
Wuce nan ma, ya na daga cikin aikin irin wadancan qwararru shiga tsakani don sansanta ma’aurata a al’amuran da ke buqatar shawarwarin hankali, tunani, qwaqwalwa da sauransu. Idan da a yankin Arewacin Nijeriya ma’aurata za su riqa neman shawarwarin irin wadannan qwararru ba tare da gaggauta yanke hukunci ba, da an samu sauqi a yawaitar mutuwar auren da mu ke fama da ita, da zawarawa sun yi qaranci.
Akwai nau’in mutanen da ke fama da gurbatar qwaqwalwa, ba dole sai al’amarin ya kai su ga bin bola ko titi ba, ba dole sai sun fara buge buge ko zare idanu ba. Wani ya na da irin wannan cutar, amma saboda rashin neman shawarar masana a hankali za ta yi ta girma daga qarama zuwa babba.
Kai da kanka idan ka aikata wani aikin, har cikin zuciyarka ka san ka na buqatar likitan qwaqwalwa. Gurbatar qwalqwalwa ne ke sa mutum ya riqa sawwala cewa abun da ba zai yiwu ba zai iya yiwuwa, kamar mutum ya fara tunanin idan ya sa tafin hannunshi zai iya hana hasken rana bayyana. Ko kuma mutum ya na da ‘ya ‘ya, sai ya riqa nuna fifiko a bayyane a tsakanin ‘ya ‘yan, kuma har ta kai ‘ya ‘yan su fahimci fifikon; wannan ma matsala ce ta qwaqwalwa wacce mutum ke buqatar masana ‘Clinical Psychologist’ su yi mishi bayanin mafita don a magance ta.
Mafi burgewa a wannan fanni shi ne fannin da qwararru ke son sanin yadda mutane ke aikata wata dabi’a, kuma don me su ke aikatawa a cikin al’umma. Wannan sashe shi ne a ke kira da ‘Social Psychology’. ta ya za ka iya tasiri a dabi’ar mutane, haka nan kuma ta wanne siffa dabi’arsu za ta iya tasiri a kanka?
A taqaice dai a nan akwai abubuwa guda biya, su ne; matuqar akwai mutane a tare da kai, tsaf za su iya yin tasiri a dabi’unka. Na biyu a dai dai lokacin da qwaqwalwarka ta iya tantance cewa akwai mutane a wurin da ka ke nan ma kasantuwarsu zai canza dabi’arka.
Kamar misali, idan ka je gidan surukanka (iyayen matarka), yanayin yadda za ka natsu ka riqa bin komi sannu a hankali zai saba da yadda za ka riqa yin abubuwa yayin da ka ke tsakiyar gidan iyayenka.
Wannan misali ya nuna kenan kasantuwar a gidan surukanka ka kawo a qwaqwalwarka cewa akwai iyayen matarka, ‘yan uwanta maza ko mata, wannan zai sa ka tilastawa dabi’arka domin yin komi yadda ya dace. Amma idan da a ce a gidan surukan na ka, sai ka samu tabbacin cewa babu kowa a gidan, duk sun yi tafiya, a irin wannan yanayi z aka saki jiki ne ka aikata duk wata dabi’ar da ita ce asalin dabi’arka. Mu hadu a mako mai zuwa!

BABBAR MAGANA: Yadda a ke gina dabi’a

Akwai abubuwa da yawan gaske wadanda su ne ke haifar da dabi’a ko su yi tasiri a kan dabi’un jama’a. irin wadannan abubuwa su na da yawan gaske, amma wadanda na ke son na yi tsokaci a kansu, su ne mafiya tasiri kuma wadanda ke kan gaba.
            Ya na da kyau mutane su san cewa babu yadda za a yi a samu wata dabi’a wacce ba za a iya bayanin musabbabinta ba, ko kuma dabi’ar da za a ce babu wasu dalilai da suka tasirantu wurin samuwarta.
            A wurin masana halayyar jama’a da zamantakewa, babu wani abu da ya kai matsugunin al’umma muhimmanci da tasiri. Saboda maganar gaskiya ita ce, duk wanda ya ce shi zai qauracewa zama a cikin al’umma ko qauracewa mu’amala da su, babu makawa zai tsinci kanshi a rayuwar kadaici, wanda daga nan zai fara aikata dabi’un da su ka saba da na mutane.
            Kamar yadda Masani Emile Durkheim (1858 – 1917) ya ke fadi, ‘Society is sui generis’, ma’ana matsugunin al’umma ya na da tasiri da qarfin gaske fiye da qarfin ikon dan Adam.
            Wani qarin haske a nan shi ne; mutum na iya yin tasiri wurin sauya dabi’un wasu mutane, amma a bangare guda kuma wannan mutumin babu yadda za a yi ya iya yin tasiri ga al’umma. Ko da a aikata ayyukan alheri ne, duk dagewarka, sai dai ka iya sauya dabi’ar kaso mai yawa, amma ba zai yiwu ka sauya komi da kowa, tsarin gudanarwa, da kuma cibiyoyi da bangarorin al’umma ba.
            A lokuta da dama mutane na boye haqiqanin dabi’arsu don dai kawai su yi tasiri a zukatan wasu. A iya fahimtar masana halayyar jama’a da zamantakewa, don kawai ka ga mutum ya na yi maka murmushi, hakan ba ya na nufin murmushin qauna ko shauqi ba ne, wannan murmushin na buqatar fassara. Babu kuma yadda za a yi ka samu fassara wannan murmushi har sai ka yi mu’amala da wanda ya ke yi maka murmushin, sannan za ka san haqiqanin dalili.
            Ta na iya yiwuwa me yin murmushin ya na so ne ya assasa wani tubalin abota a tsakaninka da shi, a wata mahangar kuma ta na iya yiwuwa me murmushin ya yi ne saboda ya shaidi fuskarka a wani wuri daban.
            Matakin da za ka dauka bayan baquwar fuska ta yi maka murmushi ne zai samar da mafita ga murmushin. Misali idan bayan ya yi maka murmushi, sai kai ma ka mayar da murmushi, wannan zai isarwa da baqon fuskar saqon cewa ka aminta da murmushin da ya yi maka. Idan kuma mai neman a qulla abota ne, zai samu wata damar da zai gabatar da muradinshi.
            Amma a dai dai lokacin da mutum ya ganka ya yi murmushi, sai ka murtuqe fuska, ko ma da me wannan me murmushin ya zo, zai samu cikas da sacewar gwiwa a yunqurinshi.
            Ya na da kyau mu fahimci cewa a lokuta da dama idan mutum ya yi maka murmushi, ba ya na nufin murmushin farin ciki ba ne, wani murmushin na tashin hankali ne, wani murmushin na masifa ne, wani murmushin na mugunta da qeta ne. don haka fahimtar wanne irin murmushi ne baquwar fuska ta yi mana, dole ne mu natsu, mu fahimci a wanne yanayi ne a ka yi murmushin, shin ya dace da yanayin da za a yi murmushi ko a’a. ya fasalin me murmushin ya ke, shin ya yi kama da masu sakakkiyar fuskar da ta saba yin murmushi?
            Sai na biyu, wurin da mu ke zaune (inda mu ke rayuwa) ya na da muhimmancin gaske ga  dabi’unmu. Akwai wani bincike da wani masani mai suna Anderson ya gudanar a shekarar 1997, wanda bayan ya kammala ne ya fitar da natijar cewa, ‘Yanayin zafi na iya samar da dabi’ar mugunta, fushi, da zafin rai ga mutane’.
            Abin da ya ke nufi shi ne wuraren da ke fama da matsanancin zafi na yanayi, wannan zafin na iya sawa a yi ta samun mutane masu dabi’u masu tsananin gaske.
            Hatta wurin da mu ke zama, muhallinmu ya na taka muhimmiyar rawa a dabi’unmu. Ka kwatanta dabi’ar mutumin da ke kwana a cikin daki, na’urar bayar da iska na sanyaya shi, sannan akwai katifa da matashin kai mai laushi; da kuma mutumin da ke kwana a bakin bola, ruwan kwacami da kwadi na shagalinsu a gefenshi. Za ka samu hatta yanayin yadda wadannan mutane biyu ke tunani ya bambanta, haka kuma za ka ga dabi’unsu sun bambanta sosai. Dole dai shi makusancin bola ya ginu da dabi’ar son doyi, dauda da duk wani nau’insu.
            Na uku, al’adunmu na da muhimmancin gaske a wurin gina dabi’ar dan Adam. Al’adarka a lokuta da dama ke gina ma dabi’ar qin wasu abubuwa, al’ada ke gina ma dabi’ar sanya tufafi nau’I kaza tare da gujewa nau’I kaza. Al’adarka ke gina maka dabi’ar qin aminta da abota da wasu nau’in mutane, tare da aminta da abotar wasu nau’in.
            Daga qarshe, duk da akwai wasu abubuwa da daman gaske wadanda ke gina dabi’ar dan adam, amma zan so na taqaita ga yadda yanayin qirar halitta ke tasiri ga dabi’unmu.
            Allah kan halicci mutane daban daban, wasu a yi su manya da babban jiki, wasu masu fadin qirji, wasu farare, wasu baqaqe. Wasu kyawawa wasu munana. Wasu sirara wasu masu qiba.
            Babban misalin yadda qirar mutum ke tasiri ga dabi’armu shi ne; yadda a wasu yankunan qasar nan a ka samu ginuwar dabi’ar qwallafa rai ga farar mace. Yanayin yadda a ke son farar macen ma har ya baci, wannan ya sanya a ka samu sauyi a dabi’un musamman MATA a yanzu, ta yadda duk baqin mace sai kawai ta gina dabi’ar yin amfani da mai me sauya launin fata.
            Wannan dabi’a ta amfani da me mai sauya launin fata ya ginu ne ya kuma tasirantu a zukatan mata sakamakon mayar da hankali da su ka ga maza su ke yi ga dole sai farar mace. Wannan wauta da rashin tunanin da wasu mazan kan yi dangane da wuce gona da iri wurin son farar mace, ya janyowa al’umma asara me yawan gaske, tare da haifar da wata dabi’ar tir ta sauya launin fata. Haka kuma aure sai ya zama ba a na bin diddigin tarbiyya da asali ba ne, saboda sun ce su na son ‘Fara ko aljana ce’. mu hadu mako mai zuwa.              
                                   

DA GASKE MAZA SUN FI MATA SAURIN MUTUWA?

Tarihi ya tabbatar da cewa abubuwa uku ne ke tasiri a kan yawan mutane, bayan abubuwa ukun nan babu cikon na hudunsu. Na farko akwai mutuwa, akwai haihuwa sannan kuma hijira.
            A wannan makon zan so ne mu shiga cikin mutuwa tare da fahimtar alaqarta da yawan al’umma (Population). Masana tun a farkon wannan fanni na ilmin sanin yawan al’umma ‘Demography’ sun fara yin bayanai ne dangane da mutuwa, bisa dalilin cewa ita mutuwa barazana ce ga yawan al’umma, ba ta qara yawan mutane, sai dai ta rage musu yawa.
            Saboda wancan dalili ne masanan su ka ba al’amarin mutuwa muhimmancin gaske, su ka yi ta gudanar da binciken musamman domin a iya fahimtar MUTUWA da irin gudummawar da ta ke bayarwa ga ragewar al’umma.
            Mutuwa dai dole ce, babu wata halitta da ta isa ta yi fariyan cewa ita da mutuwa sun raba gaari. Kowanne mutum ya na da alaqa da mutuwa, ko don wannan alaqar ta musamman da ke tsakanin mutane da mutuwa, ya ishi masana halayyar jama’a da zamantakewa su yi bincike a kanta.
            Dukkanin mutuwa da kan auku su kan kasance daya daga cikin biyun nan; ko dai sanadiyyan gadon cuta daga Iyaye ko wata larura , na biyu ko kuma mutuwa sanadiyyan abubuwan da ke zagaye da mu na mu’amalar rayuwar yau da kullum.  
            Wannan ba taqaddama ba ne wanda a ka fara a yau, ko kwanakin nan ko kwanakin baya kadan. An tafka muhawara sosai dangane da wanda su ka fi saurin mutuwa tsakanin maza da mata a shekaru aru aru, wanda saboda a kaucewa zargin bin son rai, gudun kaucewa matakan tabbatar da ilmi ya sa masana su ka yi ta gudanar da bincike.
            Ban manta ba, na taba karanta muhawarar wani masani mai suna John Grunt a binciken ilmin da ya gudanar a shekarar 1662 a Landan. Ya gudanar da binciken ne ta hanyar bibiyan dukkanin ofisoshin rijistar mutuwa inda ya tattara bayanai dangane da adadin yawan matattun da a ke da su. Sakamakon binciken John Grunt ya tabbatar da cewa ‘An fi haihuwar Maza fiye da Mata; sannan kuma Maza sun fi mata saurin mutuwa’.
            Irin wadannan nazariyya su na nan da yawa wadanda masana su ka gudanar tare da fid da sakamako da dalilansu. A wannan sharhin nawa, kafa misali da binciken John Graunt kadai ya wadatar, saboda idan zan ci gaba da kawo misalai ba zan samu damar dora wasu bayanai masu muhimmanci ba.
            A dai dai lokacin da a ka haifi jariri daga shekara 0, a wannan shekarar babban abun da ya fi komi sauqi shi ne ya kwashi qwayoyin cuta wadanda ke kashe garkuwan jikin dan Adam, saboda qwayoyin garkuwan jikin jariri ba su da qwari. Dalilin haka ne jarirai da dama ke kasa tsallake wannan shekara.
            Ko a tsakanin shekara ta 0 da a ke tsammanin yawaitar mutuwan jarirai sakamakon iya diban qwayoyin cuta; Maza sun fi mata diban wadannan qwayoyin cuta, kuma sun fi mata mutuwa a lokacin da su ke Jarirai.
            Dalilin da ya sa Maza su ka fi Mata fuskantar barazanar mutuwa a shekarar da su ke Jarirai shi ne; Mace Allah ya na halittarta ne da wasu kariya na musamman, wanda Namiji ba shi da su, wanda wadannan kariya na musamman da ke qumshe a jikinsu ne ke yi musu garkuwa da dukkan cututtukan da ke kashe garkuwan jiki.
            Daga shekarar haihuwa sifili zuwa hudu, daga shekara hudu sannan garkuwan jikin jarirai ya samu kuzarin da ya kamata, don haka babu fargabar za su iya arba da qwayoyin cutan da ka – iya zama sanadiyyan rasa ransu.
            Wani qarin matsalan na tasowa ne a lokacin da a ka cika shekara 15 a duniya, a wannan shekaran yawanci maza sun balaga, sun fara tunanin neman na kansu, saboda haka za su kutsa ga neman ayyukan da za su kafa kawunansu don dogaro da kai.
            Saboda haka bayan nazari da binciken masana, lissafi ya tantance cewa daga shekara 15 zuwa sama Maza sun fi mata mutuwa, sannan sun fi Mata kasancewa a cikin hadurran da ka iya cinye rayukansu.
            Dalili a nan shi ne, Maza su na fara ayyuka da sana’o’in da za su riqa barazana ga rayukansu, barazana ga garkuwan jikinsu, barazana ga dukkan wani tattali da su ke yi na kiwon lafiya. Irin wadannan ayyyuka sun hada da aiki a masana’antu, ma’adinai, masarrafa da sauransu. Misali, ya za ka kwatanta garkuwar jikin mutumin da ke aiki a ma’aikatar da a ke amfani da sinadarin ‘Chemicals’, wanda shaqarshi babban hadari ne ga rayuwa.
            A wani bincike kwanan nan, wani bawan Allah mai sana’ar siyar da tabarma ya sanar da ni cewa; ya gano cewa dukkanin masu aiki a masarrafan tabarmu ba su jimawa su ke mutuwa, sakamakon sinadarin ‘Chemical’ din da su ke shaqa.
            A nan akwai taqaddama babba, amma taqaddamar na tasowa ne kadai a Nijeriya da wasu qasashen da a ke kira da ‘qasashe masu habbaka’. Taqaddamar ita ce; a qasashen da su ka ci gaba babu barazanar mutuwa ga Mata masu juna biyu, saboda su na kiyaye duk wata qa’ida ta likitoci, sannan kuma akwai qwararru da asibitocin wadatattu.
            Amma idan mutum ya kwatanta da irin qasarmu Nijeriya, zai ga cewa Mata sun fi rasa ransu a lokuta da dama yayin da su ke dauke da juna biyu. Don haka a nan za mu iya kawo cewa a shekara 15 zuwa 49 Mata a qasarmu su na fuskantar yiwuwar haduwa da mutuwa, saboda ba a basu kulawar da ta dace.
            Daga shekara 49 zuwa sama, a wannan lokacin kuma garkuwan jiki ya fara yin sako – sako, don haka ko a sannan Maza sun fi mutuwa fiye da Mata, saboda har zuwa wannan lokacin kariyar musamman da su ke da ita daga Allah ba ta rabu da su ba.
            Daga qarshe, zan so mai karatu ya san cewa wannan nazari ya ginu ne bisa tabbatattun hujjojin da a ke dasu, wadanda a ka samu bayan an gudanar da binciken ilmi ‘Research’ tare da kiyaye qa’idojin binciken. Mu hadu mako mai zuwa!